Nga ushqimi, stresi dhe gjumi deri te përdorimi i antibiotikëve, mikrobiota po shihet gjithnjë e më shumë si një hallkë e rëndësishme që lidh tretjen, imunitetin, inflamacionin dhe shëndetin e përgjithshëm
Mr.Ph. Diellza S. Mustafa
Për shumë vite, zorra është parë kryesisht si organ i tretjes. Sot, shkenca po e ndryshon këtë mënyrë të të menduarit. Trakti gastrointestinal nuk është vetëm vendi ku përpunohet ushqimi, por një sistem i ndërlikuar ku ndërthuren tretja, imuniteti, metabolizmi, sistemi nervor dhe inflamacioni.
Në qendër të këtij sistemi ndodhet mikrobiota intestinale – bashkësia e mikroorganizmave që jetojnë në zorrë, përfshirë bakteret, viruset dhe kërpudhat. Ajo nuk është thjesht “prani bakteresh”, por një ekosistem biologjik që komunikon vazhdimisht me organizmin.
Mikrobiota, ekosistemi që komunikon me trupin
Sipas Human Microbiome Project të National Institutes of Health, komunitetet mikrobiale që jetojnë në dhe mbi trupin e njeriut kanë rol të rëndësishëm në shëndet dhe sëmundje. Kjo nuk do të thotë se çdo problem shëndetësor buron nga zorra, por se ekuilibri i mikrobiotës është pjesë e rëndësishme e mënyrës se si trupi ruan stabilitetin.
Mikrobiota ndihmon në zbërthimin e disa përbërësve ushqimorë, sidomos fibrave, dhe merr pjesë në prodhimin e metabolitëve të rëndësishëm. Ndër më të studiuarit janë acidet yndyrore me zinxhir të shkurtër, si butirati, të cilat lidhen me shëndetin e mukozës së zorrës, funksionin e barrierës intestinale dhe rregullimin e inflamacionit.
Një barrierë intestinale e shëndetshme ndihmon organizmin të përthithë atë që i nevojitet dhe të kufizojë kalimin e substancave që mund të nxisin reagime të padëshiruara imunitare. Kur ky ekuilibër prishet, përdoret shpesh termi disbiozë – një ndryshim në përbërjen ose funksionin e mikrobiotës. Disbioza nuk është një diagnozë e vetme, por një koncept që lidhet me çrregullime të ekosistemit mikrobial dhe është studiuar në raport me inflamacionin, metabolizmin dhe disa probleme gastrointestinale.
Zorra dhe imuniteti: një lidhje më e fortë se sa mendohej
Lidhja mes zorrës dhe imunitetit është veçanërisht e rëndësishme. Një pjesë e madhe e sistemit imunitar është e vendosur në traktin gastrointestinal, sepse zorra është vazhdimisht në kontakt me ushqimin, ujin dhe mikroorganizmat. Në këtë mjedis, sistemi imunitar duhet të bëjë një punë të ndërlikuar: të tolerojë ushqimin dhe bakteret e dobishme, por të reagojë ndaj patogjenëve.
Mikrobiota ndihmon në këtë “edukim” të imunitetit. Kur marrëdhënia mes saj dhe sistemit imunitar është e balancuar, organizmi e ka më të lehtë të ruajë përgjigje të kontrolluar inflamatore. Kur ky ekuilibër prishet, mund të rritet prirja për inflamacion të zgjatur, ndjeshmëri të shtuar ose reagime të çrregulluara imunitare.
Një tjetër lidhje e rëndësishme është boshti zorrë-tru. Zorra dhe truri komunikojnë përmes nervave, hormoneve, sistemit imunitar dhe metabolitëve të mikrobiotës. Prandaj stresi, gjumi i dobët dhe ushqimi i varfër mund të shfaqen edhe me simptoma digjestive, si fryrje, dhimbje barku apo ndryshim të jashtëqitjes.
Megjithatë, duhet shmangur thjeshtëzimi. Mikrobiota nuk “shëron” ankthin, depresionin, pagjumësinë apo sëmundjet kronike. Ajo është pjesë e mekanizmave që ndikojnë në mirëqenie, por problemet shëndetësore kërkojnë vlerësim profesional.
Antibiotikët dhe mikrobioma: pse duhet kujdes
Rëndësi të veçantë ka edhe përdorimi i antibiotikëve. Antibiotikët kanë shpëtuar miliona jetë dhe mbeten të pazëvendësueshëm në shumë infeksione bakteriale. Por ata nuk veprojnë vetëm mbi bakteret e dëmshme; në disa raste mund të ndikojnë edhe te bakteret e dobishme të zorrës. Pas përdorimit të tyre, te disa persona mund të shfaqen diarre, fryrje ose shqetësime të tretjes.
Prandaj antibiotikët nuk duhet të merren pa rekomandim mjeku dhe nuk duhet të përdoren për infeksione virale, si shumica e ftohjeve të zakonshme. Në disa raste, mjeku mund të rekomandojë probiotikë, sidomos kur ekziston rrezik për diarre të lidhur me antibiotikët. Por kjo nuk duhet të kuptohet si rregull universal.
Një nga keqkuptimet më të shpeshta është se të gjithë probiotikët janë njësoj. Në fakt, efekti i tyre varet nga shtami bakterial, doza, cilësia, arsyeja e përdorimit dhe gjendja shëndetësore e personit. Udhëzimet e World Gastroenterology Organisation theksojnë se probiotikët duhet të vlerësohen sipas shtamit dhe indikacionit, jo si kategori e përgjithshme.
Tri shtyllat e kujdesit për mikrobiotën
Për ta kuptuar më mirë kujdesin ndaj mikrobiotës, është e rëndësishme të dallohen tri koncepte që shpesh përmenden së bashku: probiotikët, prebiotikët dhe postbiotikët.
Probiotikët janë mikroorganizma të gjallë që, në raste të caktuara dhe në sasi të përshtatshme, mund të ndihmojnë në ruajtjen e ekuilibrit të zorrës. Prebiotikët janë përbërës ushqimorë, kryesisht fibra, që shërbejnë si ushqim për bakteret e dobishme. Postbiotikët lidhen me përbërës ose produkte funksionale që rrjedhin nga aktiviteti i mikroorganizmave dhe që po studiohen për rolin e tyre në barrierën intestinale, inflamacion dhe imunitet.
Kjo qasje me tri shtylla nuk duhet të kuptohet si zgjidhje e shpejtë apo universale, por si mënyrë më e plotë për të parë mikrobiotën: jo vetëm si prani bakteresh të dobishme, por si ekosistem që ka nevojë për ushqim, ekuilibër dhe produkte funksionale të metabolizmit mikrobial.
Në komunikimin shëndetësor është e rëndësishme që këto terma të përdoren me kujdes. Nuk mjafton të thuhet se një produkt është “për mikrobiotën”; rëndësi ka çfarë përmban, për çfarë arsye përdoret, për cilin person rekomandohet dhe a ka mbështetje shkencore për atë përdorim.
Çfarë mund të bëjmë çdo ditë për mikrobiotën
Për shumicën e njerëzve, kujdesi për mikrobiotën nuk fillon vetëm nga suplementet, por nga jeta e përditshme. Një dietë e pasur me fibra, me shumëllojshmëri bimore, perime, fruta, bishtajore dhe drithëra integrale ndihmon në ruajtjen e diversitetit mikrobial. Ushqimet e fermentuara, si kosi, kefiri ose lakra turshi, mund të jenë të dobishme për disa persona, nëse tolerohen mirë.
Në anën tjetër, ushqimet shumë të përpunuara, teprica e sheqerit, alkooli i tepërt, mungesa e gjumit, stresi kronik dhe përdorimi i panevojshëm i antibiotikëve mund ta prishin ekuilibrin e zorrës.
Personat me imunitet të dobësuar, sëmundje të rënda kronike, pacientët onkologjikë, gratë shtatzëna, foshnjat dhe të moshuarit duhet të këshillohen me mjekun para përdorimit të probiotikëve apo suplementeve të ngjashme. Po ashtu, gjaku në jashtëqitje, humbja e peshës pa arsye, temperatura e zgjatur, diarrea e fortë pas antibiotikëve ose dhimbjet e forta të barkut kërkojnë vlerësim mjekësor.
Mikrobioma është një nga fushat më interesante të mjekësisë moderne, por mesazhi kryesor nuk është se duhet të kërkojmë një produkt të vetëm. Mesazhi është se trupi funksionon si sistem i lidhur. Zorra, imuniteti, metabolizmi dhe truri nuk punojnë të ndarë nga njëri-tjetri.
Ruajtja e mikrobiotës nuk është zgjidhje e shpejtë, por kujdes i përditshëm: ushqim më i mirë, gjumë më i rregullt, më pak stres, më shumë lëvizje dhe përdorim i kujdesshëm i barnave. Në këtë kuptim, shëndeti nuk fillon vetëm në stomak, por edhe në ekuilibrin e padukshëm të mikroorganizmave që jetojnë me ne. /Telegrafi/