Kur lind një fëmijë, një pjesë e madhe e tipareve të tij përcaktohet nga informacioni gjenetik që merr nga prindërit. Ngjyra e syve, flokët, gjatësia, disa karakteristika të fytyrës dhe predispozita për sëmundje të caktuara janë vetëm disa prej veçorive ku gjenet luajnë rol.
Por çfarë merr konkretisht fëmija nga nëna dhe çfarë nga babai?
Fëmija merr rreth gjysmën e kromozomeve nga secili prind
Njeriu zakonisht ka 46 kromozome, të organizuara në 23 çifte. Për secilin çift, një kromozom vjen nga nëna dhe tjetri nga babai. Në këtë mënyrë, fëmija merr gjysmën e kromozomeve nga nëna dhe gjysmën nga babai, raporton MedlinePlus.
Kjo do të thotë se të dy prindërit kontribuojnë në mënyrë të rëndësishme në karakteristikat gjenetike të fëmijës. Megjithatë, mënyra se si këto gjene shfaqen nuk është gjithmonë e thjeshtë. Disa variante gjenetike janë dominante, disa recesive, ndërsa shumë tipare ndikohen nga një kombinim i shumë gjeneve dhe faktorëve të mjedisit.
Ngjyra e syve dhe flokëve
Ngjyra e syve, flokëve dhe shumë karakteristika të tjera fizike ndikohen nga gjenet që fëmija trashëgon nga të dy prindërit.
Për këtë arsye, një fëmijë mund të ketë sy të ngjashëm me nënën, por flokë të ngjashëm me babain, ose anasjelltas. Nuk ekziston një rregull që përcakton se një karakteristikë fizike duhet të vijë patjetër nga njëri prind.
Edhe gjatësia ndikohet nga shumë gjene dhe jo nga një gjen i vetëm. Përveç trashëgimisë gjenetike, në zhvillimin fizik ndikojnë edhe faktorë të tjerë, përfshirë ushqyerjen dhe mjedisin.
Kush përcakton seksin kromozomik të fëmijës?
Në shumicën e rasteve, nëna ka dy kromozome X (XX), ndërsa babai ka një X dhe një Y (XY).
Veza e nënës kontribuon me një kromozom X. Spermatozoidi i babait mund të mbartë një kromozom X ose Y. Nëse spermatozoidi që fekondon vezën mbart X, kombinimi zakonisht është XX; nëse mbart Y, kombinimi zakonisht është XY. Për këtë arsye, kromozomi seksual i ardhur nga babai përcakton në shumicën e rasteve kombinimin XX ose XY të fëmijës.
Fëmijët marrin një kromozom X nga nëna
Nëna u transmeton fëmijëve një kromozom X. Babai, nga ana tjetër, u transmeton vajzave kromozomin X, ndërsa djemve kromozomin Y.
Kjo ka rëndësi për disa sëmundje dhe karakteristika që lidhen me kromozomet seksuale. Për shembull, disa çrregullime të lidhura me kromozomin X mund të trashëgohen në mënyra të ndryshme te djemtë dhe vajzat.
ADN-ja mitokondriale vjen nga nëna
Këtu ekziston një ndryshim i rëndësishëm.
Përveç ADN-së që gjendet në kromozomet e bërthamës, qelizat kanë edhe një sasi të vogël ADN-je brenda mitokondrive. Kjo quhet ADN mitokondriale.
Në procesin e fekondimit, mitokondritë që kontribuojnë në embrion vijnë nga qeliza vezë. Për këtë arsye, ADN-ja mitokondriale trashëgohet nga nëna dhe jo nga babai.
Kjo është edhe arsyeja pse disa sëmundje të shkaktuara nga ndryshime në ADN-në mitokondriale mund të transmetohen vetëm përmes nënës.
Po sëmundjet dhe predispozita për to?
Fëmija mund të trashëgojë nga të dy prindërit variante gjenetike që ndikojnë në rrezikun për sëmundje të caktuara.
Megjithatë, të kesh një variant gjenetik nuk do të thotë gjithmonë se personi do të zhvillojë një sëmundje. Për shumë sëmundje të zakonshme, si diabeti, sëmundjet e zemrës dhe disa lloje kanceri, rreziku ndikohet nga një kombinim i shumë gjeneve dhe faktorëve mjedisorë e të stilit të jetesës.
Në rastin e sëmundjeve recesive, për shembull, fëmija mund të ketë nevojë të marrë një variant të caktuar nga të dy prindërit që gjendja të shfaqet.
Pra, çfarë merr fëmija nga secili prind?
Në mënyrë të thjeshtuar:
Nga nëna: rreth gjysmën e kromozomeve të tij bërthamore, një kromozom X dhe ADN-në mitokondriale.
Nga babai: rreth gjysmën tjetër të kromozomeve bërthamore; ai mund të japë kromozomin X ose Y.
Nga të dy prindërit: variante gjenetike që ndikojnë në pamjen fizike, zhvillimin, disa karakteristika biologjike dhe predispozitën për shumë sëmundje.
Megjithatë, nuk mund të thuhet në mënyrë të prerë se “inteligjencën e merr nga nëna”, “gjatësinë nga babai” apo “bukurinë nga njëri prind”. Shumica e tipareve komplekse janë rezultat i ndërveprimit të shumë gjeneve të trashëguara nga të dy prindërit, së bashku me ndikimin e mjedisit.
Në fund, fëmija është një kombinim unik i informacionit gjenetik të të dy prindërve. Edhe pse trashëgon afërsisht gjysmën e kromozomeve nga secili, kombinimi i varianteve gjenetike është i veçantë për çdo fëmijë.