Bashkimi Evropian po punon për të forcuar industrinë e saj të armëve, për të rritur shpenzimet e mbrojtjes dhe për të përmirësuar prokurimin e përbashkët.
Ndërsa përgatitet për më pak përfshirje ushtarake amerikane dhe synon të kufizojë rolet e kompanive amerikane në kontrata, Brukseli po inkurajon prodhim më të shpejtë dhe bashkëpunim më të ngushtë.
Megjithatë, edhe me rregulla të rrepta, boshllëqet dhe paqartësitë ende lejojnë që armët të arrijnë në destinacione me rrezik të lartë, transmeton Telegrafi.
Një shtytje për mbrojtjen që riformëson sistemin
BE-ja është zotuar të mbështesë Ukrainën, të forcojë industrinë e saj të mbrojtjes dhe të blejë më shumë pajisje nga burime evropiane përmes planeve të reja si EDIS dhe Omnibusi i Gatishmërisë së Mbrojtjes 2025.
Këto strategji synojnë të thjeshtojnë prodhimin e përbashkët, të zvogëlojnë vonesat në licencim dhe të përshpejtojnë dorëzimin e municioneve, automjeteve dhe sistemeve të përparuara.
Deri në vitin 2030, BE dëshiron që të paktën gjysma e blerjeve të saj të mbrojtjes të vijë nga furnizuesit evropianë dhe të rrisë tregtinë e brendshme të mbrojtjes në 35% të tregut.
Rregullat e eksportit të armëve të Evropës nuk janë të unifikuara. Çdo vend merr vendimet e veta për licencim sipas Nenit 346 të Traktatit për Funksionimin e BE-së.
Qëndrimi i Përbashkët i BE-së 2008/944/CFSP përcakton tetë kritere, duke përfshirë të drejtat e njeriut dhe rrezikun e konfliktit. COARM, grupi i eksportit të armëve i BE-së, ndan informacion dhe njoftime refuzimi, por nuk mund të anulojë vendimet kombëtare.
Shkallë dhe standarde të pabarabarta
Meqenëse nuk ka kontroll qendror, kanë dalë në pah mangësi. Armët mund të lëvizin lehtësisht brenda BE-së sipas rregullave të zbutura dhe më pas të dërgohen në vende të tjera me kërkesa më pak të rrepta licencimi.
“Mendoj se aty shohim erozion të rregullave [evropiane] që u krijuan tashmë 20, 30 vjet më parë. Tani, për shkak të presioneve gjeopolitike, këto rregulla janë nën presion”, thotë Frank Slijper, udhëheqës i projektit në organizatën holandeze të paqes PAX.
Shembujt e kaluar tregojnë se si mund të anashkalohen rregullat. Që nga viti 2015, armët evropiane të dërguara në Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe janë përdorur gjerësisht në luftën e Jemenit.
“Nuk është sekret që nafta është një nga nxitësit kryesorë të tregtisë së armëve. Ajo u mundëson shteteve evropiane të kenë akses në naftë nga njëra anë dhe të furnizojnë armë në të njëjtat vende furnizuese me naftë nga ana tjetër”, vëren Slijper.
Kontrollet pas dorëzimit, të destinuara për të parandaluar keqpërdorimin e armëve, kanë pak efekt.
“Edhe nëse armët përfundojnë në destinacione të ndaluara ose të padëshiruara nëse ka ndonjë pasojë, ato janë relativisht të vogla, për një kohë të shkurtër, dhe nuk kanë një efekt të madh në marrëdhëniet e përgjithshme të eksportit të armëve midis këtyre dy vendeve”, shpjegon Slijper.
COARM mund të dërgojë njoftime refuzimi dhe të gjurmojë eksportet, por pa një autoritet detyrues të BE-së, qeveritë kombëtare shpesh i japin përparësi interesave industriale dhe strategjike mbi rregullat e të drejtave të njeriut.
Lufta në Ukrainë e ka përkeqësuar problemin. Për të përmbushur qëllimet e NATO-s dhe për të mbështetur Kievin, BE-ja dhe anëtarët e saj kanë rritur prodhimin dhe transferimet, ndonjëherë duke i interpretuar rregullat e Qëndrimit të Përbashkët më lirshëm.
“Çdo gjë që lidhet me kontrollin e eksportit të armëve është vënë nën presion të madh për shkak të dëshirës së Bashkimit Evropian për të rritur industrinë e vet të armëve, dhe pastaj dy rregulla të rrepta po pengojnë progresin”, thotë Slijper.
Dilema e tregut të brendshëm
Një nga qëllimet kryesore të Omnibusit të Gatishmërisë për Mbrojtjen është lehtësimi i transferimit të armëve brenda BE-së, por kjo mund të krijojë një boshllëk ligjor.
Nëse pajisjet prodhohen në disa vende, vetëm vendi ku montohen duhet t’i kontrollojë ato, jo vendet që furnizojnë pjesët. Kjo mund të lejojë që armët të shmangin kontrollet më të rrepta kombëtare ndërsa lëvizin nëpër Evropë.
Industria e armëve gjithashtu ushtron ndikim të konsiderueshëm.
“Është e qartë se industria e armëve ka interes të rritet dhe të nxjerrë fitim, por në të njëjtën kohë, janë politikanët evropianë që mbështesin këtë rritje të industrisë evropiane të armëve; ato zëra nga industria e armëve janë aq shumë më të zhurmshëm se zërat nga shoqëria civile saqë në fakt këto shqetësime për të drejtat e njeriut janë lënë në hije, për fat të keq”, theksoi Slijper.
Thirrje për reformë
Ekspertët thonë se BE mund t’i adresojë këto probleme me disa reforma. Mund të kalojë nga udhëzimet vullnetare në rregulla detyruese, kështu që grupe si COARM mund të zbatojnë standarde të përbashkëta licencimi ose të bllokojnë eksportet me rrezik të lartë.
Mund të shtrëngojë kontrollet mbi transferimet brenda BE-së, për të ndaluar lëvizjen e pajisjeve sipas rregullave më të dobëta dhe për të shmangur kontrollet më të rrepta kombëtare.
BE-ja mund të forcojë gjithashtu monitorimin pas dorëzimit duke shtuar dënime më të ashpra dhe zbatim të mundshëm në nivel të BE-së.
Publikimi i të dhënave të hollësishme mbi eksportet, përdoruesit fundorë dhe licencat e refuzuara do ta bënte gjithashtu procesin më transparent dhe të përgjegjshëm.
Slijper ofron një mënyrë të thjeshtë për t’u përballur me presionet industriale dhe strategjike: “Nëse keni vështirësi të [ndërtoni kapacitet industrial për Evropën], atëherë të paktën sigurohuni që të mos eksportoni jashtë Bashkimit Evropian. Ne kemi nevojë për të gjithë fuqinë industriale që vetë Evropa të rimbushë stokun me armët që i kemi furnizuar Ukrainës, por edhe të bëhet shumë më e pavarur nga Shtetet e Bashkuara”.
Në praktikë, boshllëqet janë të qarta. Shtetet e mëdha anëtare mund të jenë më pak të rrepta me qëndrimin e përbashkët, transferimet brenda BE-së mund të shmangin kontrollet kombëtare dhe monitorimi pas dorëzimit është i dobët.
COARM gjithashtu nuk mund të zbatojë rregullat. Ndërkohë, shqetësimet nga shoqëria civile në lidhje me të drejtat e njeriut shpesh lihen mënjanë nga lobimi i industrisë dhe interesat strategjike. /Telegrafi/