Njerëzit nuk u pajisën me shpirt nga Zoti apo gjenet. Ne e krijuam vetë përmes gjuhës – duke e shndërruar ndjeshmërinë në diçka të shenjtë.
Nga: Nicholas Humphrey, psikolog teorik dhe autor i shumë librave mbi evolucionin e inteligjencës dhe vetëdijes njerëzore / aeon.co
Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
Në romanin e tij Ishulli i pinguinëve [Penguin Island, 1908], Anatole France thur një histori të mrekullueshme për një murg të moshuar të verbër i cili, me mision, niset nga Bretanja drejt Hebrideve dhe ndalet në një ishull të banuar vetëm prej pinguinëve. Ndonëse zogjtë flasin një gjuhë të çuditshme, ai supozon se duhet të jenë qenie njerëzore. Kështu, vazhdon t’i pagëzojë.
Kur lajmi për këtë mbërrin në Parajsë, shkakton një trazim të madh. Vetë Zoti ndihet në siklet. Ai mbledh një kuvend klerikësh dhe doktorësh të kishës dhe ua kërkon mendimin mbi çështjen delikate nëse zogjve tani duhet t’u jepet shpirti. Është një çështje me më shumë rëndësi sesa thjesht teorike. “Shteti i krishterë,” vëren Shën Korneli, “nuk është pa shqetësime serioze për një pinguin … Zakonet e zogjve, në shumë pika, bien ndesh me urdhërimet e Kishës …” Pas diskutimeve të gjata, ata përcaktohen për një kompromis. Pinguinëve të pagëzuar do t’u jepet vërtet shpirti – por, me rekomandimin e Shën Katerinës, shpirti i tyre do të jetë i vogël.
Për pinguinët, shpirti ishin një bonus i papritur. Siç kishte shpjeguar René Descartes, filozofi shkencor i shekullit XVII, kafshët jonjerëzore, në përgjithësi, në gjendjen natyrore janë thjesht makina pa shpirt. Ja një skicë e një pinguini kartezian, pa as grimcën më të vogël të shpirtit.
“Ai pinguini” (2010)Anita H Lehmann
Descartesi besonte se edhe njerëzit janë një lloj makinerie. Por, ai mendonte se, për fat të mirë, te njerëzit Zoti ka parashikuar shtimin e shpirtit si praktikë standarde. Në fëmijërinë e hershme, substanca materiale e trurit njerëzor vihet në komunikim, përmes gjëndrës pineale, me substancën e veçantë të mendjes: res extensa (substanca e shtrirë) bashkohet me res cogitans (substanca që mendon). Vetëdija që rezulton prej kësaj hedh themelet për shpirtin.
Sot mund të mendojmë se “dualizmi substancial”, i tillë, është qesharak. Një shekull e gjysmë pas Descartesit, eseisti i madh francez, Denis Diderot, me siguri po qeshte. “Një njeri mjaft i zgjuar,” shkroi ai në vitin 1780, “e filloi librin e tij me këto fjalë: Njeriu … përbëhet nga dy substanca të dallueshme, shpirti dhe trupi … Gati e mbylla librin. Oh! shkrimtar qesharak … ti nuk e di çfarë është ajo që e quan shpirt, aq më pak si bashkohen ato.”
Megjithatë, rreth vitit 1838, Charles Darwini duket se ende nuk e kishte parë shakanë. “Shpirti,” shkroi ai në një nga fletoret e tij të hershme shkencore, “me pëlqimin e të gjithëve i shtohet njeriut, kafshët nuk e kanë.”
A duhet të qeshim? Apo duhet ne, si shkencëtarë bashkëkohorë, të kemi njëfarë mirëkuptimi? Siç e shoh unë, çështja nuk është aq e prerë sa shumë prej nesh do të donin të besonin. Përkundrazi, kushdo që vështron objektivisht historinë natyrore të qenieve njerëzore, mund të arrijë lehtësisht në përfundimin se Descartesi dhe Darwini i ri ishin goxha afër cakut. Antropologjia, psikologjia, feja, filozofia, arti – të gjitha sugjerojnë se zotërimi i shpirtit, i bazuar mbi vetëdijen, është pjesë përbërëse e qenies njerëzore. Ndoshta ishte Dideroti ai që dukej qesharak.
Për të filluar, e dimë se çfarë është ajo që e quajmë shpirt. Sipas traditës, shpirti, shpirti yt – po kaloj në vetën e dytë, do ta kuptoni pse teksa vazhdoj – nuk është asgjë më pak sesa fryma në thelbin e qenies sate. Është ti, vetja jote e vetëdijshme, subjekti i mendimeve dhe ndjenjave tua private. Është personi që ti e njeh si veten tënde – dhe personi si i cili të trajtojnë të tjerët.
Ky shpirti yt padyshim ka ardhur në ekzistencë bashkë me trupin tënd. Megjithatë, po aq ashiqare ai nuk është i përbërë nga lënda trupore. Ai vazhdon gjatë natës kur fle trupi yt. Ai endet larg dhe e lë trupin tënd kur ti ëndërron. Nuk plaket dhe nuk rrënohet, siç ndodh me trupin tënd. Nuk është e paarsyeshme të shpresosh se ai do të mund t’i mbijetojë vdekjes së trupit tënd.
Për më tepër, ndryshe nga ajo që thoshte Dideroti, ne kemi ide mjaft të mirë për mënyrën se si bashkohen shpirti dhe trupi. Shpirti bashkohet me trupin pikërisht në mënyrën si mendonte Descartesi: si burim i shtuar, një ndikim kontrollues. Shpirti ndërthuret me trupin kur ti je zgjuar, duke i dhënë jetës tënde qëllim dhe drejtim. Por, ai ka edhe një jetë të vetën. Është në gjendje të tërhiqet dhe të marrë pushim. Mund të takohet me shpirtra të tjerë, të ndajë histori dhe të planifikojë udhëtime.
Kudo në botë njerëzit kanë një koncept të këtij lloji. Shpirtrat janë pjesë e imazhit të dukshëm që kemi për atë çfarë do të thotë të jesh njeri. Descartesi pa dyshim kuptoi diçka të rëndësishme. Megjithatë, duke u pajtuar me të, a po nervozoj lexuesit skeptikë? A jeni gati për ta mbyllur këtë ese? Ja sqarimi i madh që dua të shtoj: ky shpirt njerëzor nuk është vendosur brenda nesh nga Zoti, por po ashtu nuk është shkruar në tru nga përzgjedhja gjenetike. Jo, e vërteta është se shpirtrat tanë janë shtuar nga kultura njerëzore – kultura që punon me natyrën, siç bën gjithmonë, por që është e lirë të shpikë kështjella të jashtëzakonshme në ajër.
E çuditshme të thuhet, por shpirti yt nuk është e thënë të jetë aspak i yti. Në një aspekt të rëndësishëm, ai është ajo që bashkësia njerëzore ka bërë prej teje. Është mënyra se si ata e shohin se kush dhe çfarë je – ku e ke vendin në rendin e gjërave. Për ta thënë troç, është sikur ti ke ardhur të kesh një shpirt pothuajse në të njëjtën mënyrë siç ke ardhur të kesh një pasaportë. Shpirti yt është një lloj garancie e miratuar nga kultura për identitetin dhe të drejtat e tua shpirtërore. Ashtu si pasaporta jote, i shton peshë rëndësisë tënde në sytë e tu dhe të të tjerëve.
Mjafton të shohësh faqen e parë të një pasaporte britanike, për shembull: “Sekretari i Shtetit i Madhërisë së Saj Britanike kërkon dhe urdhëron, në emër të Madhërisë së Saj, të gjithë ata që mund të kenë lidhje me këtë çështje, që t’i lejojnë mbajtësit të kalojë lirshëm …” Kur mora pasaportën time të parë si i ri, kalova shumë kohë duke e admiruar … sa djalë i shkëlqyer jam! Dhe, ashtu siç imagjinoja se mund të mbështetesha te mbretëresha për të mbrojtur të drejtat e mia, njerëzit zakonisht besojnë se mund të mbështeten te një formë e autoritetit më të lartë magjik për të mbështetur statusin e tyre shpirtëror. “Ura e Kishës Katolike drejt Zotit në Tokë kërkon dhe urdhëron në emër të Shpëtimtarit.” “Shamani kryesor i fisit Mohauk kërkon dhe urdhëron në emër të paraardhësve.”
Shpirti yt është gjithashtu pronë e jotja private. Asnjë qenie tjetër njerëzore nuk e ndan vetëdijen tënde dhe, për rrjedhojë, askush tjetër nuk e ka të njëjtin shpirt si ti. Kështu, ti ke edhe një lloj tjetër garancie për rëndësinë tënde, të vulosur në faqen kryesore – pikërisht aty ku regjistrohen të dhënat e tua personale. Jo vetëm fytyra që sheh në pasqyrë, por ajo që qëndron pas saj: vetja jote fenomenale, vetja që themelohet – madje përbëhet – nga përvoja jote e ndjesive të vetëdijshme. Kjo është vetja që ndizet në jetë në çdo mëngjes, kur ti del çohesh nga gjumi për të rizbuluar se si është të jesh ti: kur sheh agimin, dëgjon zogjtë, ndien çarçafët e freskët, nuhat kafenë. Kur ndjesitë e mbushin sërish liqenin e qenies sate.
Ndjesitë e tua janë krijimi yt dhe kanë shenja biometrike që i dallojnë nga ato të të gjithë njerëzve të tjerë. Askush nuk e përjeton të kuqen e një lulëkuqeje, kripën e një sardeleje apo dhimbjen e thumbimit të një blete në mënyrën se si e përjeton ti. “Pyes veten nëse kam ndryshuar gjatë natës,” pyeti veten Liza te Liza në botën e çudirave [Alice in Wonderland]. “Të mendohem: a isha e njëjta kur u zgjova këtë mëngjes?” Por, ajo nuk kishte pse shqetësohej. I mjaftonte të ndiente se çfarë po bënin shqisat e saj, për të konfirmuar se mënyra si ishte të ishte ajo tani ishte një vazhdim i mënyrës si kishte qenë dje.
“Ngjyra,” shkroi piktori Wassily Kandinsky në vitin 1911, “është fuqi që ndikon drejtpërdrejt mbi shpirtin. Ngjyra është tastiera, sytë janë çekiçët, shpirti është pianoja me shumë tela.” Por, unë nuk do ta thosha kështu. Nuk është se ndjesitë ndikojnë mbi shpirtin; ato e ankorojnë shpirtin në shkëmbin e ekzistencës sate. Ja ku je ti, duke jetuar në atë që unë e kam quajtur “momenti i dendur i vetëdijes.” Ja ku je, një lloj singulariteti qendror brenda universit. Ja ku je ti në këtë flluskë private ndjesish. Ja ku je ti dhe ja ku jemi të gjithë ne, duke e ndarë botën misterioze e të pandashme të vetes.
Dhe, pikërisht këtu fillon telashi filozofik. Asgjë nuk është më intime se kjo vete e ndier, e megjithatë asgjë nuk është më e vështirë për t’u vendosur brenda një shpjegimi material të natyrës.
Hutimi mbi natyrën e vetes së vetëdijshme shkon shumë larg në histori. Shprehja “problemi i vështirë” i përket David Chalmersit. Por, së fundmi hasa në një pasazh tek Ungjilli sipas Thomait, një tekst koptik që daton në shekullin II të erës sonë, ku formulimi i problemit i atribuohet Jezusit: “Nëse mishi erdhi në ekzistencë për shkak të shpirtit, kjo është një mrekulli. Por, nëse shpirti erdhi në ekzistencë për shkak të trupit, kjo është mrekulli mbi mrekulli. Çuditem se si kjo pasuri e madhe e bëri shtëpinë e saj në këtë varfëri.”
Si vjen, për shkak të trurit, mendja në ekzistencë? Si del pasuria e madhe e përvojës së vetëdijshme nga varfëria e aktivitetit elektrik të qelizave nervore?
Për Descartesin, ishte krejtësisht e qartë: nuk del. Kur këmba e djalit prek zjarrin, organet shqisore në gishtat e këmbës tërheqin fijet në tru që shkaktojnë tërheqjen refleksive të këmbës. Por, ndjesia e dhimbjes është diçka tjetër. Jo materie fizike, por substancë e pastër mendore.
Ilustrim i reagimit ndaj dhimbjes, nga “Traktati mbi njeriun” (1664) nga René Descartes
Megjithatë, nëse besojmë rrëfimin modern shkencor, sipas të cilit mendja dhe truri janë e njëjta gjë, atëherë kemi një problem. Filozofët sot priren të supozojnë se mendja është materie: res cogitans është në të vërtetë një formë e res extensa. Dhe, më pas, problemi i shpjegimit se si kjo mund të jetë e vërtetë i çon ata drejt dëshpërimit. Filozofi Colin McGinn e ka shprehur në mënyrë interesante:
A nuk është krejtësisht e qartë për ju, siç është për ne, se [truri] është pikërisht lloji i gabuar i gjësë për të lindur vetëdijen … Po aq mirë mund të pohoni, pa shpjegim të mëtejshëm, se hapësira del nga koha ose numrat nga biskotat ose etika nga ravena.
Është e vështirë. Ia vlen të dihet përgjigja. E, megjithatë, ja çfarë është befasuese: nëse i drejtohesh botës më të gjerë, problemi që i bën filozofët të nxjerrin flokët nuk shihet fare nga shumica e njerëzve të zakonshëm si problem. Përkundrazi, është një arsye për festim dhe krenari. Një mister? Po, pikërisht kjo jam unë, një mrekulli e gjallë! Ç’njeri i shkëlqyer! Dhe ti, dhe ti gjithashtu.
A është qeni yt pjesë e rrethit në zgjerim? E pse jo, të paktën në një masë të vogël? Pavarësisht mësimeve të Descartesit dhe të krishterimit, për shumë njerëz kjo është pyetja pasuese. A janë këto vetë-përshtypje unike vetëm për qeniet njerëzore?
Sot pothuajse të gjithë e marrin si të mirëqenë se shumë specie kafshësh jonjerëzore zotërojnë një shkallë të caktuar të vetëdijes shqisore. Edhe këto kafshë ndiejnë se ekzistojnë. Ato, si ne, përjetojnë ndjenjën e brendësisë, privatësisë dhe individualitetit që vjen nga të qenit subjekt i ndjesive. Unë kam thënë në librin tim Ndjeshmëria [Sentience, 2022] se kjo mund të mos shtrihet në të gjithë mbretërinë shtazore: ndoshta jo te krimbat, kërmijtë apo milingonat, për shembull. Por, le të themi, sigurisht te të gjithë gjitarët dhe zogjtë.
Paraardhësit tanë paranjerëzorë ishin fenomenalisht të vetëdijshëm – për secilin prej tyre, ekzistonte “si ishte” të ishe unë – por, vetëm kjo nuk mjaftonte që ata të kishin shpirtin e tyre. Ajo që shtoi kultura njerëzore ishte interpretimi, prestigji dhe normativja: ajo e shndërroi ndjeshmërinë në personalitet, dhe personalitetin në diçka të shenjtë. Katalizatori vendimtar ishte evolucioni i gjuhës që, rreth 200 mijë vjet më parë, u dha qenieve njerëzore mënyra të reja për të përshkruar jetën e brendshme, për t’ua atribuuar atë të tjerëve dhe për ta ngritur në një ideal të përbashkët.
Lavdërimi i lidhur me idenë moderne të shpirtit është, me gjasë, në një masë të madhe një dëshirë e projektuar: një lloj i shtirjes kolektive. Por, kjo ngre një pyetje vendimtare për psikologjinë evolucionare. A mund të ketë qenë kjo shtirje e dobishme? Për paraardhësit tanë, fakti që mendonin për veten në këtë mënyrë të fryrë, a i ndihmoi ata të jetonin më mirë? A dha shpirti, sado imagjinar, një avantazh përshtatës?
Dideroti do ta kishte përqeshur këtë sugjerim. “Nëse bashkimi i shpirtit me makinë është i pamundur,” shkroi ai, “le të ma dëshmojë dikush. Nëse është i mundur, le të ma thotë dikush se cilat do të ishin efektet e këtij bashkimi.” “Çfarë dallimi,” pyeste ai, “ka midis një ore të ndjeshme dhe të gjallë dhe një ore prej floriri, hekuri, argjendi apo bakri? Nëse shpirti do t’i bashkohej kësaj të fundit, çfarë do të prodhonte ai aty?” Përgjigjja që ai qartazi priste ishte: asgjë. Nuk do ta bënte asnjë dallim të vëzhgueshëm.
Por, ç’analogji e keqe! Dideroti propozonte t’i shtohej shpirti një ore xhepi – një makinerie të projektuar vetëm për një funksion të vetëm, për të treguar kohën – dhe më pas e tallte sepse nuk shfaqte sjellje “shpirtërore.” Po, nëse je orë me vetëm atë dimension shprehjeje, pa asnjë hapësirë për dashuri, butësi apo krijimtari – atëherë shtoja një shpirt dhe nuk do të vësh re asnjë ndryshim. Por, nëse je pjesë e një bashkësie njerëzore dhe të gjithë njerëzit përreth teje kanë gjithashtu shpirt, nëse ajo që ju bashkon është miqësia, bashkëpunimi dhe shpikja, atëherë kjo është një histori krejt tjetër.
Kam thënë se, menjëherë pas evolucionit të gjuhës, njerëzit e rikrijuan specien e tyre nga lart-poshtë. Memeja e shpirtit rezultoi jashtëzakonisht e fuqishme – në aspektin psikologjik, etik dhe politik. Dhe, që nga çasti kur u përhap ndër paraardhësit tanë, duhet të ketë qenë shumë përshtatës, duke transformuar marrëdhëniet njerëzore, duke nxitur nivele të reja respekti të ndërsjellë dhe duke rritur ndjeshëm vlerën që secili person i jep jetës së vet dhe të të tjerëve.
Teologu Keith Ward e ka shprehur bukur këtë në librin Në mbrojtje të shpirtit [In Defence of the Soul, 1988]:
I gjithë qëllimi i të folurit për shpirtin është t’ia kujtojmë vetes vazhdimisht se ne i tejkalojmë të gjitha kushtet e ekzistencës sonë materiale … I tejkalojmë ato pikërisht duke qenë të papërcaktueshëm, gjithmonë më shumë sesa mund të shihet apo të përshkruhet, subjekte të përvojës dhe veprimit, unikë dhe të pazëvendësueshëm.
Që anëtarët e species njerëzore të jetojnë në një botë ku njerëzit në përgjithësi kanë këtë mendim për veten, do të thotë të jetojnë në atë që unë e kam quajtur “kamarja e shpirtit.” Tani e përdor fjalën “kamare” në kuptimin e saj të zakonshëm ekologjik: një mjedis ndaj të cilit një specie është përshtatur dhe ku është e projektuar të lulëzojë. Troftat jetojnë në lumenj, gorillat në pyje, morrat e shtratit në shtretër. Njerëzit jetojnë në tokën e shpirtit.
Toka e shpirtit është territor i frymës. Është një vend ku brendësia magjike e mendjeve njerëzore ndihet nga të gjitha anët. Një vend ku ne natyrshëm supozojmë se çdo qenie tjetër njerëzore jeton, si ne, në të tashmen e zgjatur të vetëdijes fenomenale. Ku ne e pranojmë dhe e nderojmë personalitetin e të tjerëve, duke e trajtuar secilin si një qenie të vetëdijshme të pavarur, të respektueshme, të përgjegjshme dhe me vullnet të lirë. Ku ne njohim dhe çmojmë mundësitë mahnitëse të gëzimit dhe vuajtjes individuale e private.
Është një vend ku fati i shpirtit tonë dhe i shpirtrave të të tjerëve është temë e vazhdueshme bisede. Ku shpirtrat janë subjekt thashethemesh, i kujdesit të dhimbsur, hamendjes dashakeqe, manipulimeve përmes lutjeve dhe magjive. Është një vend ku pretendimet e shpirtit fillojnë të marrin po aq rëndësi sa pretendimet e mishit.
Mund të vazhdoja në këtë mënyrë, por nuk kam nevojë. Ju jetoni aty. E dini.
Dhe pasoja ishte? Pasoja është se ne njerëzit jemi të destinuar të meditojmë mbi pyetjet e përjetshme: Nga kemi ardhur, çfarë jemi, ku po shkojmë? Dhe, pikërisht duke bërë dhe duke iu përgjigjur këtyre pyetjeve, specia jonë – si entitet biologjik – e ka ngritur veten pothuajse në nivelin e perëndive.
A kanë vërtet nevojë njerëzit të ngjiten në nivelin e perëndive? Teoricienët e evolucionit mund të kundërshtojnë se kjo ide duket ekstravagante në aspektin funksional. Do të nënkuptonte se shpirti ka evoluar si përgjigje ndaj një nevoje që nuk ekzistonte.
Mendoj se kjo i përmbys gjërat. Po aq mirë mund të kundërshtohej se zogjtë nuk kishin nevojë të fluturonin. Paraardhësit e tyre tokësorë po mbijetonin mjaft mirë përpara se ndonjëri prej tyre të ngrihej në ajër. Fluturimi, në këtë aspekt, ishte zgjidhje për një problem që nuk ekzistonte. E, megjithatë, krahët dhe fluturimi ua hapën zogjve një botë të re për ta shfrytëzuar. Dhe, ndoshta, në historinë e species sonë, vetëdija na ka mundësuar të ngrihemi mbi veten në një mënyrë edhe më të mrekullueshme.
Megjithatë, mbetet një problem. Krahët mund të jenë të rrezikshëm kur ndërtimi i tyre është i pasigurt. Fluturo shumë afër Diellit dhe ata shkrihen. Po sikur vetja e vetëdijshme të jetë një iluzion mendor që nuk mund ta përballojë peshën që ne vendosim mbi të?
Vitet e fundit, një nga përpjekjet më premtuese për të zgjidhur misterin shpjegues të vetëdijes është një teori që, për shumë njerëz, është dukur krejtësisht jopremtuese: teoria se vetëdija ekziston vetëm në imagjinatë.
Pika e nisjes për “iluzionizmin” – siç është quajtur kjo teori – është kuptimi se përvoja e vetëdijshme nuk është as më shumë dhe as më pak sesa një grup idesh. Është mënyra se si secili prej nesh përfaqëson në mendjen e vet atë që po ndodh rreth nesh, me ne dhe për shkakun tonë.
“Ikari” (1949) Henri Matisse
Përfaqësimi mendor nënkupton shpikje dhe ndërtim. Siç shkroi Daniel Dennett në Përmbajtja dhe vetëdija [Content and Consciousness, 1969]:
Asnjë aferencë [sinjal hyrës shqisor] nuk mund të thuhet se ka domethënien ‘A’ derisa të ‘merret’ se ka domethënien ‘A’ nga ana eferente [dalëse dhe gjeneruese e veprimit] e trurit.
Ndjesitë janë ajo që ti, si subjekt, bën me stimujt shqisorë që ndikojnë mbi trupin tënd: dhimbja në gishtin e këmbës është e tmerrshme; shija e ëmbël në gjuhë është e rëndë; drita e kuqe para syve zgjon emocionet.
Ti nuk je kurrë thjesht një marrës pasiv; je veprues. Dhe, mënyra se si i krijon ndjesitë ka evoluar për të qenë diçka krejt të veçantë. Kam thënë, për shembull në Të shohësh dhe qenësia [Seeing and Somethingness, 2022] se kjo funksionon kështu: kur drita e kuqe arrin në sytë e tu, truri nuk e regjistron thjesht si një kamerë që regjistron një gjatësi vale. Në vend të kësaj, ndodh diçka më aktive dhe më interesante. E ndërton një reagim të hollë e të brendësuar trupor ndaj stimulit, të cilin e kam quajtur “skuqje” [redding] – një reagim që shpreh atë që të ndodh dhe se si ndihesh për këtë. Ajo që e bën këtë vetëdije është një hap i mëtejshëm: truri gjeneron një komentim të vazhdueshëm mbi aktivitetin e vet, një sinjal rikthyes që qarkullon prapa dhe të tregon çfarë po bën ndërsa e bën. Si të thuash, mendja jote e sheh veten duke u shtrirë drejt së kuqes, dhe pikërisht ky vetë-monitorim përbën ndjesinë e vetëdijshme. Ndjesia është, në njëfarë kuptimi, gjithmonë një autoportret. Nuk është lexim i botës; është leximi yt.
Kjo do të thotë – tani mund të tronditeni – se Descartesi në thelb kishte të drejtë: ndjesitë nuk kanë substancë materiale; ato vërtet janë vetëm substancë mendimi.
Natyrisht, siç e shohin shkencëtarët sot, është truri material ai që, duke funksionuar si “motor semantik” i ngjashëm me kompjuterin, krijon këtë pamje të veprimeve të veta. Askush sot nuk beson, siç besonte Descartesi, se truri merr mendime të formuara plotësisht nga jashtë, të transmetuara si mesazhe të koduara përmes gjendrës pineale. Por, para se ta hedhim poshtë modelin telegrafik të Descartesit si krejtësisht naiv, le të vërejmë se neuroshkencëtarët sot po hetojnë në mënyrë aktive mundësinë e implantimit të mendimeve të gjeneruara nga jashtë në tru – përmes një “neuralinku” fizik. Modeli i Descartesit mbi mënyrën se si shpirti mund t’i shtohet trupit nuk duket më qesharak në aspektin shkencor.
Çfarë përfitimi teorik na sjell iluzionizmi? Pika vendimtare është se përfaqësimet mendore, edhe nëse krijohen nga materia, nuk janë të përbëra prej materies dhe për këtë arsye nuk kufizohen të kenë veti që përputhen me realitetin fizik. Dhe, në këtë rast, zhduket një pjesë e madhe e vështirësisë dhe misterit të shpjegimit të vetëdijes. Nuk kemi nevojë të shpjegojmë ekzistencën e gjendjeve të trurit që zotërojnë veti të çuditshme jofizike, si e kuqja fenomenale, por vetëm ekzistencën e gjendjeve të trurit që krijojnë idenë e këtyre vetive. Siç e ka thënë Dennetti: cilësia fenomenale e një ndjesie vjollcë mund të jetë si “një diskutim i bukur mbi vjollcën, thjesht për një ngjyrë, pa qenë vetë i ngjyrosur.”
Shkurtimisht – më falni nëse kjo tingëllon e rëndë, por më mirë të jem i qartë – ne vetëm duhet të shpjegojmë se si truri e vendos një person, propozicionalisht, si mbajtës të një lloj besimi të caktuar mbi të kuqen, ëmbëlsinë, të ftohtin, dhimbjen apo çfarëdo tjetër. Them “vetëm” – pa dyshim që nuk do të jetë e lehtë; është vërtet një lloj i jashtëzakonshëm besimi – por, nuk ka arsye të mendojmë se do të jetë e vështirë në mënyrë të pamundur.
A duhet të shqetësohemi nga pretendimi i nënkuptuar se kjo vetvete e vetëdijshme, e ndërtuar mbi një diskutim të vetive imagjinare, “nuk ekziston vërtet?” Filozofi Galen Strawson e ka quajtur këtë “pretendimi më qesharak i bërë ndonjëherë.” Pajtohem se, nëse iluzionistët do ta thoshin vërtet këtë, Strawsoni mund të kishte të drejtë. Por, mohimi i madh, siç e quan ai, nuk është ajo që iluzionizmi i mirëfilltë, siç e kuptoj unë, nënkupton. Të thuash se ndjesitë janë përfaqësime nuk do të thotë të mohosh se ato ekzistojnë: ato ekzistojnë pikërisht si përfytyrime.
Megjithatë, shqetësimi që shumë njerëz ndiejnë ndaj iluzionizmit është i kuptueshëm. Gjuha jonë ka rëndësi. Analogjia e Dennettit – si një “diskutim” i bukur – mendoj se është paksa tepër e ftohtë. Filozofët mund t’i “diskutojnë” ndjesitë. Unë do të preferoja të thosha se njerëzit e zakonshëm i këndojnë dhe i kërcejnë ato. Mund të pohohet se ndjesitë janë një vepër arti e evoluar, e projektuar për të ngritur shpirtin tonë. Sipas fjalëve të artistit Pablo Picasso: “Natyra dhe arti, duke qenë gjëra të ndryshme, nuk mund të jenë e njëjta gjë.”
Priremi të ngatërrojmë “iluzor” me “të rremë” dhe “i përfytyruar” me “imagjinar.” Në shumë fusha të jetës, përfytyrimet janë vërtet të dyshimta. Nëse imagjinon se është një luan poshtë tavolinës (kur nuk është), rrezikon të sillesh në mënyrë të papërshtatshme. Nëse imagjinon se këmba jote është e dëmtuar (kur nuk është), po ashtu. Por, përvoja e vetëdijshme i përket një kategorie tjetër. Nëse i përgjigjesh një dëmtimi të këmbës duke krijuar ndjesinë e dhimbjes, atëherë nuk lind mundësia që të gaboni për këtë. Kjo është pikërisht “si është të jesh ti.” Dhe, siç e shoh unë, nëse vepron mbi konceptin e vetes që lind prej saj, ka shumë gjasa të kesh sukses në jetë aty ku do të dështonte një zombi pa vetëdije fenomenale. Pikërisht për këtë arsye ka evoluar.
Iluzionizmi si teori është çlirues. Kjo do të thotë se mund të shpëtojmë nga këneta ku kanë ngecur një brez filozofësh dhe neuroshkencëtarësh modernë që u nisën nga vendi i gabuar. Nëse, si shkencëtari Francis Crick, niseni të kërkoni “korrelatin nervor të vetëdijes,” ka shumë mundësi të fiksoheni pas ekzistencës së mundshme të një lloj identiteti mendje-tru që është i pamundur. Por, e vërteta është se ndjesitë – si mendime – nuk i përkasin asaj substance atje në tru.
Kjo nuk do të thotë të nënçmosh neuroshkencën kognitive. Përkundrazi, do të thotë të pranosh se funksionimi i mendjes e tejkalon funksionimin e qelizave nervore. Thomas Nagel, në librin e tij Mendja dhe kozmosi [Mind and Cosmos, 2012], ka shkruar:
Ekzistenca e vetëdijes duket se nënkupton se përshkrimi fizik i universit, pavarësisht pasurisë dhe fuqisë së tij shpjeguese, është veç një pjesë e së vërtetës dhe se rendi natyror është shumë më pak i rreptë sesa do të ishte po të shpjegonin gjithçka fizika dhe kimia.
Por, ndonëse ai nuk e ka gabim, ai e ka marrë si të mirëqenë vetë çështjen. Kush tha ndonjëherë se fizika dhe kimia shpjegojnë gjithçka? Fizika nuk i shpjegon idetë në përgjithësi. Nuk shpjegon numrat e thjeshtë, drejtësinë apo kubizmin – e lëre më shpirtin. Në fakt, ajo nuk shpjegon as vetë fizikën dhe kiminë. Në rastin më të mirë, ajo përcakton parakushtet që këto ide të arrijnë të ekzistojnë në mendjen tonë.
Iluzionistët kanë një aleat të pazakontë te psikanalisti Carl Jung, i cili këmbëngulte se të jetosh në një ëndërr, larg të qenit formë më e ulët ekzistence, është ndoshta arritja më e lartë e mendjes njerëzore.
Gjigandi Izdubar, i njohur edhe si Gilgameshi George Smith
Te Libri i kuq i tij [Red Book] – ditari i meditimeve të tij filozofike, botuar pas vdekjes – Jungu rrëfen historinë e takimit të tij me perëndi-mbretin sumerian, gjigantin Izdubar. Jungu ia shpjegon atij zbulimet e shkencës që kanë reduktuar mrekullitë e botës natyrore – përfshirë vetë gjigantin – në fizikë dhe kimi. Sa më shumë dëgjon Izdubari, aq më i dobët bëhet – shpjegimet racionale e godasin si shigjeta helmuese. Por, ndërsa historia zhvillohet, Jungu e shëron Izdubarin. Ai e bën këtë duke e bindur gjigantin ta njohë veten si fantazi, si një banor të vërtetë të botës imagjinare. “Kështu zoti im gjeti shpëtimin,” shkruan Jungu. “Ai u shpëtua pikërisht nga ajo që zakonisht do të konsiderohej fatale, domethënë duke e shpallur pjellë të imagjinatës.”
Por, pse ta quajmë pjellë të imagjinatës? Kur një pasuri e tillë e bën shtëpinë në një varfëri të tillë, kjo është mrekulli mbi mrekulli. /Telegrafi/