Në një reflektim mbi artin filmik dhe kujtesën historike, regjisori Isa Qosja flet për heshtjen si gjuhë të kinemasë dhe për mungesën e filmave mbi luftën e Kosovës. Ai analizon raportin mes historisë, traumës dhe estetikës së filmit, duke theksuar rolin e kinemasë si ndërgjegje kritike e shoqërisë
Regjisori Isa Qosja është një nga figurat më të rëndësishme të kinematografisë shqiptare në Kosovë. Me filma që kanë lënë gjurmë të thella në kulturën filmike, nga Proka dhe Rojat e mjegullës te Kukumi dhe Tri dritare dhe një varje, ai ka ndërtuar një stil autorial ku atmosfera, simbolika dhe reflektimi peshojnë më shumë se dialogu.
Në këtë intervistë për Telegrafin, Qosja flet për boshllëkun e madh të filmave që trajtojnë luftën e Kosovës, për raportin e ndërlikuar mes faktit historik dhe interpretimit artistik, si dhe për sfidat e kinemasë kosovare në epokën e festivaleve ndërkombëtare. Ai thekson edhe nevojën për një neorealizëm kosovar që do ta bënte më të dallueshme shkollën tonë filmike.
Në peizazhin e kinematografisë shqiptare, Isa Qosja mbetet një autor që refuzon zhurmën për t’i dhënë zë asaj që shpesh mbetet e fshehur nën sipërfaqen e realitetit. Përmes kësaj bisede ai analizon me maturi raportin mes dokumentit dhe lirisë krijuese, duke argumentuar se filmi i vërtetë nuk mjaftohet me imitimin e realitetit, por synon ndërtimin e një bote artistike ku, siç thotë vetë, “heshtja ulërin më fuqishëm se dialogu”.
Z. Qosja, në filmat tuaj heshtja shpesh peshon më shumë se dialogu. A është kjo mënyra juaj për ta kuptuar kinemanë si kujtesë, reflektim apo formë rezistence përballë kohës?
I. Qosja: Dua ta filloj këtë bisedë me një thënie të Ingmar Bergmanit për Andrei Tarkovskin… Jo për analogji, por për të qenë më i qartë në përgjigjen për pyetjen tuaj. Bergmani kishte deklaruar: “Përderisa e shikova filmin e Tarkovskit, u shokova sepse u gjenda në pragun e një dhome, çelësin e të cilës që moti e kërkoja. Në atë dhomë doja të hyja që nga fillimi i karrierës sime dhe nuk dija se si të hyja..! Merreni me mend..! Tarkovski veç ishte në atë dhomë dhe ndihej komod dhe i sigurt..”
Pra, pa dashur të aludoj në asnjë krahasim, unë ndihem më i sigurt kur në film kam heshtje e jo dialog. Shpeshherë dialogu është shpjegim, është informacion, ndërsa heshtja është gjendje. Pastaj informacioni i hershëm e shuan kureshtjen e shikuesit. Shikuesi i sotit kërkon sfidë e jo informacion që do e shuante atë sfidë atypëraty. Heshtja nganjëherë ulërin më fuqishëm se dialogu, qoftë ai dramatik apo informativ.
Gjuhën e gjestit apo gjuhën e heshtjes e duan shikuesit sepse më spontanisht e identifikojnë vetveten brenda situatave dhe karaktereve. Një tjetër element që mua më bind në peshën e heshtjes është edhe mentaliteti ynë. Ne në parim jemi më të “mençur” kur heshtim apo, thënë ndryshe, japim përgjigje më sakta kur nuk flasim. Faktori i radhës që më bën të peshoj në favor të heshtjes është edhe vetja ime. Gjithnjë mendoj që ndihem më rehat kur nuk flas. Hesht dhe shoh. Mendoj. Dhe të gjitha këto mua më shërbejnë si argument, si kujtesë, si rezistencë përballë kohës.
Në një vend ku historia është ende e gjallë dhe e ndjeshme, sa e ndjeni përgjegjësinë që kinemaja të mos jetë vetëm art, por edhe ndërgjegje?
I. Qosja: Kinemaja gjithherë është ndërgjegje. Apo duhet të jetë edhe ndërgjegje. Jo vetëm në kohëra kur historia flet fuqishëm dhe qartë. Regjisori, si çdo krijues tjetër, është përherë i prirur ta realizojë artin e vet përmes arsyes, motivimit dhe ndërgjegjes. Dhe kjo është e pakontestueshme. Sa dhe si mund të qëndrojmë bindshëm në një skenë ku arti dhe ndërgjegjja përballen me faktet historike është një çështje komplekse.
Mendoj që ky raport i kushtëzuar ndikon për të qenë më pak autorë e më shumë realizatorë. Ka dy lloj regjisorësh: ata që e imitojnë realitetin dhe ata që e krijojnë realitetin. Ata që e krijojnë realitetin gjithnjë janë më autorë, më të fuqishëm artistikisht se ata që imitojnë realitetin. Natyrisht që historia as nuk duhet të shtrembërohet as të anashkalohet, por fakti që flet se filmi, kur nuk është dokument, është ëndërr, na vendos para obligimit se si ta ruajmë dokumentin dhe ta realizojmë ëndrrën.
Dokumenti është informacion, kurse ëndrra na shpie drejt ndjenjave, thellë në hapësirat më të errëta të shpirtit. Tani që i kemi para vetes të gjitha këto, duhet reaguar artistikisht, por edhe me ndërgjegje, para një vepre kinematografike.
A e shihni filmin si një arkiv emocional të një populli apo si një mënyrë për ta vënë kujtesën kolektive në dialog kritik me vetveten?
I. Qosja: Më shumë si kujtesë kolektive në dialog kritik me vetveten. Arkivi emocional është i pashmangshëm, sepse ai jeton në ndjenjat tona. Por dialogu kritik na vendos para një akti inovativ për arkivin emocional. Ne jemi ata që arkivin emocional e shfrytëzojmë si pikënisje në udhëtimin e gjatë drejt një bote artistike. Dhe kjo pikënisje është e mjaftueshme për të qenë koherent karshi një gjendjeje të re dhe karshi atij arkivi emocional.
Zaten filmi është hulumtim i ndjenjave përmes alfabetit kinematografik e jo përsëritje e ndjenjave të përjetuara, të para apo të kopjuara. Shumë filma më janë stampuar në kujtesë për përmbajtjen, për mënyrën se si komunikojnë me shikuesin, për heshtjen, për ritualin, për fotografinë, për muzikën. Dhe të gjithë këta janë një kujtesë kolektive për një kohë apo për një ndodhi.
Fuqia e filmit për të mbetur në kujtesë kolektive është më e fuqishme se fuqitë që kanë artet tjera. Tani përmbajtja e një filmi a do të trajtohet si arkiv emocional apo si kujtesë kolektive në dialog kritik, varet nga autori. Megjithatë nganjëherë më mirë funksionon arkivi emocional e nganjëherë kujtesa kolektive në dialog kritik me vetveten.
Edhe pas dy dekadash liri mungon një film i konsoliduar për Jasharët dhe një projekt serioz për luftën. A është kjo hezitim estetik apo frikë etike, dhe si mund të ndërtohet një përfaqësim që shmang ikonografinë monumentale pa e reduktuar sakrificën në spektakël heroik?
I. Qosja: E saktë. Mungon një film për familjen e flijuar Jashari, por mungon edhe një film për luftën. Mungon një edhe për masakrat, mungon një edhe për eksodin. Mungon historia më e ndritura e jona. Pse?! Nëse gjer tani e kemi pasqyruar me shkathtësi kinematografike pasluftën, dhe e vlerësoj këtë, pse e hodhëm pas krahëve luftën?!
Sipas vlerësimit tim ka disa arsye. E para: financat. Një film i tillë kushton për faktin që do shumë statistë, shumë kostumografi, shumë skenografi, shumë rekuizitë, shumë piroteknikë. Të gjitha këto kanë kosto të lartë. Një film i tillë do aktorë që fatkeqësisht këtu te ne nuk kanë shumë përvojë në zhanrin historik. Pra këto janë disa kushte elementare për një film të tillë.
Si mund t’i jepet zgjidhje kësaj çështjeje? E para mendoj që pranë Ministrisë së Kulturës duhet të krijohet një fond i veçantë për filmin e luftës. Pse them pranë ministrisë e jo pranë QKK-së? Sepse juritë e ndryshme pranë QKK-së, që përbëhen kryesisht nga anëtarë ndërkombëtarë, nuk do ta aprovonin me qejf një tematikë të tillë. Mund të themelohet ta quajmë “odë e skenarëve të luftës” edhe pranë QKK-së, por me një juri të posaçme. Dhe kur të sigurohen financat, atëherë mendoj që duhet bashkuar disa skenaristë dhe edhe dy regjisorë që e kuptojnë mirë qëllimin dhe kanë frymëzim për këto përmbajtje.
Si e konceptoni raportin mes faktit historik dhe interpretimit filmik? Ku duhet të ndalet historiani dhe ku duhet të fillojë regjisori që narrativa të fitojë dimension artistik e jo thjesht dokumentar?
I. Qosja: Pyetje kjo që bën ndryshimin në qasjen tonë ndaj filmit në përgjithësi. Historia duhet të ndalet te dokumentimi i saktë i një ngjarjeje. Pra është vetë pikënisja, impresioni, motivimi, destinimi. Bazuar në këto momente të mjaftueshme nga “kontributi” i historisë, e merr rolin skenaristi, regjisori dhe autorët e tjerë që janë arkitektura e një projekti filmik.
Vetëm kështu mendoj unë arrijmë te një “Braveheart” shqiptar pa tendencë për ta shtrembëruar historinë, por edhe pa tendencë për ta glorifikuar momentin historik. Nuk do të thotë që për një film të tillë na duhen 500 statistë apo 5000, por mundemi që një histori lufte ta rrëfejmë edhe përmes një individi apo një familjeje.
Kurosawa, po e zëmë, merret gjysmë ore me ritualin e tubimit të ushtrisë duke i xhiruar stemat e flamujve dhe shumësinë e tyre, kostumet dhe fuqinë e shprehur përmes ngjyrave, armatimet dhe llojet e armatimeve, portretet e luftëtarëve dhe vendosmërinë që e reflektojnë ato, rrapëllimën e kalorësve në parakalim e shumëçka që i paraprinë një beteje. Pra histori mbetet beteja, por rituali i tubimit është arti.
A ekziston rreziku që kujtesa kolektive të mbetet në nivel ceremonial, duke kaluar nga historia në mit të pakritikuar, dhe a është detyrë e kinemasë ta sfidojë këtë proces?
I. Qosja: Patjetër që ekziston. Dhe kësaj i frigohem. Për këtë duhet seriozitet dhe njohuri. Pjekuri dhe objektivitet artistik. Arti ndërton mite, por edhe zhvesh mite.
Unë e shoh në këtë kontekst një bashkëbisedim të gjerë artbërësish nga Kosova dhe Shqipëria. Ndoshta edhe nga Bosnja. Pikërisht për t’iu qasur me maturi dhe distancë këtij problemi.
Më ka pëlqyer qasja e regjisorit me nam Theo Angelopoulos karshi kësaj sfide. Ai e mbështete formulën e vet për këtë fenomen në boshtin “përmbajtje-politike-estetike”. Dhe është treguar mjaft kreative dhe efektive qasja e tij. Pra formulimin e pyetjes suaj e shoh si tezë interesante dhe do ishte preferencë imja për një tryezë kinematografike në këtë temë jashtëzakonisht të rëndësishme dhe absolutisht të nevojshme.
Te “Rojat e mjegullës” represioni shfaqet si atmosferë. A mendoni se sot shoqëria rrezikon një mjegull tjetër, më morale dhe kulturore sesa politike?
I. Qosja: Atmosfera konkurron në përmbajtje dhe autorësi më shumë se sa një panoramë politike apo historike. Posaçërisht te ky film. Nuk kisha qëllim një deklamim për një kohë të cilën se kush e mban mend, se kush e ka përjetuar, se kush i frigohet përsëritjes.
Unë mendoj se në këtë rast, te ky film, destinimi si synim i imi për kohën e caktuar ma vodhi një grimë kreativitetin apo fakturën artistike. Ishte kohë kur duhej dërguar mesazhe të qarta karshi represionit serb. Ky ishte edhe obligim yni.
Megjithatë kjo “mjegullinë” zgjoi shumë shpirtra nacionalistë që flinin në gjirin e shumë serbëve të bindur se ne nuk duhet ta tregojmë këtë mjegullinë para audiencës. Ata ishin të bindur se na këtë faqe të historisë duhet ta harrojmë në llogari të një “bashkëjetese” artificiale. Nëse do e kisha ripunuar këtë film sot, do e kisha postuar më mirë me ngjyra dramatike dhe dritëhije filmike pa e humbur qëllimin ideor. A rrezikon sot shoqëria jonë në një mjegull tjetër më morale sesa politike? Po. Jam i bindur se ne kur na duhet qartësimi, jemi të prirur për të krijuar mjegullina. Fatkeqësisht.
“Proka” mbetet një gurthemel i kinematografisë sonë. Nëse do ta vendosnim sot në Kosovën bashkëkohore, cili do të ishte konflikti i tij me realitetin?
I. Qosja: Kam përshtypje se konflikti i asaj kohe ka ende koherencë, por tani në përmasa më të zgjeruara. Atëherë ishte “Proka” kundër të ligut, sot do të ishte “Proka” kundër të ligjve.
Atëherë kishte një “Prokë”, por i vërtetë, ndërsa sot ka shumë që kinse “bëhen” “Proka”, a në fakt janë në anën e kundërt të Prokës.
Tani në kohën që e jetojmë, po tentuam të dallohemi nga të tjerët, do përballemi me një lloj socio-ndëshkimi. Ai që vlen nuk kalon në këtë sitë diferencimi nga vetja jonë. Njeriu që din, don apo vlen, kam një përshtypje se është i panevojshëm në rrethanat që i jetojmë. Nuk doja që kjo të ndodhte, prandaj më ndodhi “Proka”.
“Kukumi” artikulon krizën e subjektit përballë lirisë. A ishte përvoja jonë pas vitit 1999 një gjendje ku liria prodhoi më shumë çorientim sesa kuptim kolektiv, dhe a ndikon kjo tek ne si e rrëfejmë sot luftën në film?
I. Qosja: Do e filloj me atë moton për çlirimtarët “Liria ka emër”. Do ishte mirë të mbetej kjo substancë si synim edhe në paqe, gjithnjë. Por…?! Kur fillova xhirimin e filmit “Kukumi”, sikur kisha frikë se ne, në vrapimin për ta kapur atë “copë” lirie që me të drejtë na takonte, filluam të kapim edhe copa tjera dhe të përvetësojmë liri të pakufishme duke shpejtuar drejt synimeve jolegjitime dhe johumane.
Kjo prodhoi, si thoni edhe ju, çorientim kolektiv. Nuk kishte strehë lirie për ata që e festonin lirinë si moment të pritur gjithë jetën. Për ata që sakrifikuan. Ku mbeti liria që e donim dhe e prisnim aq shumë pas gjithë atij represioni dhe ankthi shekullor?!
Dikush që ishte i mbyllur pas grilave të terrorit, sapo gdhiu liria, nuk arriti ta vendoste flamurin e lirisë në copën e vet të mbijetesës. U kthye përsëri pas grilave duke e vlerësuar lirinë personale më të sigurt në një bankë druri aty te streha e të rrënuarve psikikisht se në mjedisin e çorientuar. Liria që e fituam me aq sakrifica e mund, sikur u zbeh në paqe. Pse?
Me “Tri dritare dhe një varje” trajtuat traumën dhe heshtjen kolektive. Si ndërtohet përfaqësimi i traumës pa u kthyer në spektakël vizual dhe a është mungesa e një filmi për luftën një tregues i një përpunimi ende të paplotë?
I. Qosja: Ne më shumë jemi komb i ritualeve, i zërit kolektiv, por edhe heshtjes kolektive në raste. Në rastin konkret te “Tri dritaret…” heshtja është sindromë e stigmatizimit. Mendoj që trauma funksionon më bindshëm duke heshtur dhe pa u shndërruar në spektakël vizual.
Nga pikëpamja artistike plotninë e një vepre filmike nuk e bën spektakli, por besueshmëria. Nëse trauma si heshtje kolektive dhe stigmatizim lexohen si kategori të vetëndëshkimit, atëherë jam i bindur se këto flasin me zë të lartë për një tregues efektiv të një filmi për luftën.
Megjithatë, duke u bazuar në realitetin e ngjarjeve nga lufta, mendoj që me filmin asnjëherë nuk do arrijmë të jemi plotësisht brenda ferrit të luftës që ka ndodhur këtu. Mund të jetë hendikap edhe përpunim jo i mjaftueshëm i atyre ngjarjeve, por mund të jetë faktor determinues edhe distanca kohore për të qenë magjishëm i frymëzuar nga këto ngjarje.
Në epokën e zhurmës informative, sa e vështirë është të krijosh heshtje domethënëse dhe ta mbrosh filmin nga instrumentalizimi politik apo mediatik?
I. Qosja: Është vështirë, por jo vetëm për shkak të zhurmës informative. Edhe për shkak të instrumentalizimit politik. Sidomos për shkak të instrumentalizimit politik. Filmi ynë, çfarëdo qoftë ai, duhet liruar nga “hepyendet” e porositura. Duhet liruar nga agjenda ditore. Duhet liruar nga marketingu mediatik.
Ne duhet të krijojmë film të pavarur, film autorial që nuk i nënshtrohet politikës ditore. Ne kemi histori, kemi rrëfime, kemi krijues të nivelit. Besoj shumë në mundësitë tona kinematografike.
Në këtë kontekst nuk mund të mos e përmend Jim Jarmuschin si autor të jashtëzakonshëm të filmit të pavarur dhe autorial, të filmit me financa modeste por me porosi të mëdha. Jam i bindur se nën qiellin tonë të përhimtë të kinematografisë ka vend për të gjitha ngjyrat dhe dritat.
Kur censura klasike zëvendësohet nga presionet e tregut, me çfarë matet sot guximi i një regjisori?
I. Qosja: Sot është lehtë për të qenë guximtar në film. Duhet vetëm të dimë më shumë për ata që kanë lënë gjurmë autoriale në shiritin e filmit botëror.
Tregu është irelevant tek ne. Ne nuk jemi industri e filmit. Nuk duhet menduar për treg, sepse ai në fakt nuk ekziston, jo vetëm këtu, por as për filmin europian.
I vetmi profit nga filmi është vlera e tij artistike. Por jo vlera për një përdorim. Vlerë është dimensioni universal i filmit. Vlerë është jeta e gjatë e një tregimi përmes fotografive magjike që i posedon filmi si art.
Kinematografia kosovare po afirmohet ndërkombëtarisht. A po ndërtojmë një shkollë autentike të mendimit filmik apo po përshtatemi me estetikën e festivaleve?
I. Qosja: Ne kemi dëshmuar se kemi potencial konkurrues ndërkombëtar dhe kjo është shumë inkurajuese. Por ne duhet të mendojmë edhe për maratona kinematografike dhe rrugëzgjidhje pasi t’i “shpenzojmë” përmbajtjet aktuale.
Tani për tani do thoja se ndonjëherë përshtatemi me politikën apo “estetikën” e festivaleve.
Për të ndërtuar shkollë autentike duhet të angazhohemi për një neorealizëm kosovar të identifikueshëm. Jeta jonë e kaluar, kjo e tanishmja dhe konturat e paqarta për të ardhmen na bëjnë të mendojmë më shumë për afrimin kah neorealizmi si shkollë apo rrymë filmike.
Mes zhurmës së sheshxhirimeve dhe peshës së temave tuaja, ku e gjen Isa Qosja qetësinë dhe gëzimin e pastër të krijimit?
I. Qosja: Kohëve të fundit kujtoj shumë momente të “aksionit” tim në sheshxhirime dhe këto momente më mungojnë pa masë. Unë kam xhiruar gati çdo dhjetë vite nga një film. Kjo më bënte që çdo herë t’ia nis nga fillimi dhe ky është një obstruksion atakues emocional, keqkontribues në artin filmik dhe punën time prej regjisori.
Jam i dëshpëruar për këtë, sepse nuk mund t’i ve faj askujt, por as vetes. Absurd apo jo?!
Shpresoj që ta ndiej s’paku edhe njëherë atë tingullin e njohur të kamerës që fillon të punojë në fjalëkalimin e regjisorit “Aksion”.
A keni pasur ndonjëherë frikë nga pesha morale e një teme dhe, në këtë boshllëk filmik për luftën, me cilin kuadër do t’i thoshit një studenti ta fillonte tregimin për Kosovën?
I. Qosja: Po, gati gjithnjë kam pasur frikë nga pesha e përgjegjësisë në çdo punë artistike dhe pedagogjike që kam bërë. Zaten një prej arsyeve që nuk shkoj në premierat e projekteve të mia është kjo frikë.
Ndërsa një studenti do i thoja që ta fillonte kuadrin e tregimit për Kosovën me një portret të një të moshuari që del nga rrjedha e lumit të turbulltë, apo me një palë shkallë që nuk kanë përfundim e nëpër të cilat zbresin këmbë fëmije.
Kur doni të shkëputeni për pak nga zhurma e kohës dhe vërshimi i informacioneve, çfarë ju rikthen më shpejt energjinë krijuese?
I. Qosja: Peshkimi më rikthen shumë energji për gjithçka. Një ditë e kaluar pranë lumit apo liqenit më depoziton energji për një muaj pune krijuese.
Peshkimi këtu në Kosovë është ndryshe nga ai në vendlindjen time në Vuthaj, por në të dy rastet ndihem qetë dhe në bashkërenditje me heshtjen e lumit apo të liqenit që të sjellin paqe dhe frymëzim. /Telegrafi/