Një bisedë përtej këngës dhe përtej luftës. Për plagën që nuk bëhet metaforë, për lirinë që nuk mjafton të përkujtohet dhe për njeriun që mbetet pas figurës
Në këngët e Ilir Shaqirit, vargu nuk është thjesht tekst, është betim. Ai ka ngritur heroizmin në epikë, por ka lënë të hapura plagët që nuk shërohen me rimë. Në to, liria është gjak në kraharor, është “një copë tokë për trupin tim”, është flaka që ndizet në damar dhe nuk shuhet nga koha. Sot, kur kujtesa rrezikon të kthehet në ritual dhe sakrifica në dekor, pyetja nuk është vetëm çfarë kemi fituar, por çfarë kemi harruar.
Ilir Shaqiri nuk është vetëm zëri i një periudhe historike. Ai është dëshmitar, poet, krijues dhe njeri që ka jetuar mes kushtrimit dhe heshtjes. Këngët e tij kanë qenë forcë, por edhe barrë. Flamur, por edhe plagë. Në to ndërthuren lirika, epika dhe dhimbja, përjetësia dhe pa kompromisi, amaneti dhe zhgënjimi i paqes.
Në këtë intervistë, ai përballet jo vetëm me vargjet e tij më të njohura, por me pyetjet që rrallë shtrohen publikisht. Ku mbaron metafora dhe ku fillon dëshmia? A është kujtesa ende flakë apo po shndërrohet në ceremoni? A e shpëtoi muzika atë, apo e mbajti brenda një betimi që nuk përfundon kurrë?
Një dialog për luftën dhe paqen, për ikonën dhe njeriun, për këngën që mbetet dhe heshtjen që nuk shkruhet.
Telegrafi: Si kantautor dhe poet njëkohësisht, a ka pasur momente kur dëshmitari brenda jush nuk është pajtuar me poetin që kërkonte ta ngrinte realitetin në epikë, kur plaga konkrete e luftës nuk pranonte të bëhej metaforë dhe kërkonte të mbetej dëshmi e zhveshur?
Iliri: Ka pasur momente të shumta kur pamja dhe jehona e ngjarjeve kanë tronditur shpirtin e çdo dëshmitari dhe nuk mund të gjendej asnjë metaforë poetike që do mund ta bënte idenë më të gjallë dhe më emocionale nga ajo që shihnin sytë dhe dëgjonin veshtë tanë. Koha nuk kishte kohë – ishte metafora e të gjithëve.
Telegrafi: A jeni lodhur ndonjëherë nga barra që publiku pret prej jush, që çdo varg të jetë betim, flamur, kushtrim, dhe jo thjesht këngë e thënë me zë njeriu?
Iliri: Brezi im, mund të thuhet lirisht: ishte brezi i sakrificës, brezi që kishte marr përsipër luftën për liri dhe çlirimin e vendit. Çdokush në mënyrën e vet dhe në mundësitë e veta ishte rreshtuar në udhën e ndritur. Kthim prapa nuk kishte! Ashtu siç bardët në antikitet ishin poetë-këngëtarë, figura të vlerësuara në shoqëritë ilire, kelte dhe më gjerë – indoevropiane, të cilët konsideroheshin ndërmjetës në mes të mbidheshmes dhe hyjnive, duke ua kumtuar atyre të bëmat, trimëritë dhe heroizmat e luftëtarëve trima, ashtu do ndodhte edhe në fundshekullin e kaluar nga ata që kishin marr përsipër kumtin heroik për çlirim dhe rolin e ruajtësve të kujtesës kolektive. Mëkati më i madh do të ishte harrimi.
Telegrafi: Kur shkruani “Se ma kanë ballin përgjakur…”, a po ndërtonit figurën arketipale të shqiptarit historik, atë portret që kalon brez pas brezi, apo po dokumentonit një përvojë konkrete të kohës suaj, ku metafora dhe dëshmia rrinë në të njëjtën plagë?
Iliri: Po, dëshmia është aty, përderisa metafora e bënë atë më të dukshme, më gjithëpërfshirëse, më të kuptueshme, më të paharrueshme. Figura “Se ma kanë ballin përgjakur…” dhe të ngjashme si kjo, i kam përdorur si simbolikë themelore dhe universale, si simbole që përsëriten në mendjen dhe kulturën njerëzore, pavarësisht kohës dhe vendit. Këto figura përfaqësojnë modele të përbashkëta të përvojave njerëzore, modele të cilat i gjejmë në mite, legjenda, i gjejmë në letërsi, i gjejmë në balada, i gjejmë edhe në historinë tonë të re. Kujtojmë për një çast një nga mendimtarët më të mëdhenj të shekullit XX, themeluesin e psikologjisë analitike Karl Gustav Jung, i cili fliste për arketpet si pjesë e vetëdijes kolektive – një shtresë e thellë e mendjes që na bënë ta kuptojmë veten dhe të tjerët, që na bënë të mos harrojmë se kush ishim, kush jemi dhe kush duhet të jemi. Ajo që këndohet bukur për atdheun dëgjohet edhe nga perënditë!
Telegrafi: Gjatë luftës thuhej se kënga juaj jepte më shumë forcë se municioni. A ka pasur çaste kur asnjë notë nuk dukej e mjaftueshme përballë tragjedisë, kur heshtja dukej homazh më i fuqishëm se zëri?
Iliri: Çdo heshtje e akumuluar pret një shpërthim, dhe sa më e rënd bëhej heshtja edhe shpërthimi do bëhej më i artikuluar dhe më i papërmbajtshëm. Vargjet dhe këngët ishin aty për ta mundur pikëllimin, për të mos u dorëzuar nga tragjeditë e përditshme edhe pse dhimbja ishte e madhe, posaçërisht humbja e jetëve të fëmijëve.
Telegrafi: A ka një Ilir që nuk këndon për luftën, por për dashurinë, për fëmijët, për një mëngjes të qetë pa jehonë granatash? Çfarë muzike dëgjon Iliri kur fiket mikrofoni dhe mbetet vetëm njeriu?
Iliri: Epika është lirikë që ka dalë nga zemra e individit dhe është bërë zëri shoqërisë. Lirika shpreh ndjenjën e brendshme: dhimbjen, mallin, emocionin, dashurinë, frikën. Është zëri i shpirtit, zakonisht individual, intim. Ajo flet: si ndihem unë? Përderisa epika rrëfen ngjarje të mëdha: beteja, heroizma, fate kolektive, etj. Ajo ka përmasa shoqërore, historike, kombëtare. Epika tregon: çfarë ndodhi me ne?. Pra, epika është lirizëm i ngritur në monument.
Muzikën të cilën e kam dashur tërë jetën dhe vazhdoj ta dua, është ajo, tingujt e së cilës emitojnë të bukurën në natyrë.
Telegrafi: Te “Komandant”, ku thoni “Komandant, na thinjën flokët, por ti mbete gjithmonë i ri”, a ju shqetëson fakti që kjo rini e përjetshme po bëhet pasqyrë ku përjetësia përballet me kompromisin tonë të përditshëm?
Iliri: Po, më shqetëson thellë. Sepse përjetësia që mishëron figura e Komandantit është absolute, e ndritshme dhe e pa kompromis, ndërsa përditshmëria jonë shpesh është e mbushur me lëshime, me mbyllje sysh para së shëmtuarës, me relativizma në dëm të interesit publik. Thinjat tona janë shenjat e viteve që i kaluam duke u shtyrë edhe bërrylash, ndërsa rënia e tij është vula e një çasti që nuk u konsumua kurrë. Kjo pasqyrë na zbulon jo vetëm madhështinë e tij, por edhe mungesat tona.
Telegrafi: Nëse do të shkruanit sot një këngë që nuk përmend as luftën, as gjakun, as flamurin, për çfarë do të ishte ajo? Për çfarë ka nevojë të këndojë Iliri në kohën e paqes?
Iliri: Jeta është e bukur, dhe “e bukura” duhet të jetë kategoria themelore e ndjenjave të njerëzimit mbi dhe. S’ka më bukur sesa të krijohet e të këndohet dashuria, duke ditur gjithmonë së: në botë gjithçka mund të ketë tepër, përveç dashurisë!
Telegrafi: “Kosova trime” nuk thyhej nën tank. Sot rreziqet nuk vijnë me zinxhirë hekuri, por me zhgënjim dhe humbje vlerash. A mendoni se “kështjella” po pëson krisje nga brenda, atje ku nuk dëgjohen sirena?
Iliri: Ne shqiptarët, jashtë kufijve administrativ të Shqipërisë, kemi ditur të ngrihemi, të organizohemi, ta bëjmë lirinë dhe pavarësinë e vendit, andaj i takon këtij brezi dhe atyre që do vijnë t’i ruajnë të arriturat, t’i zhvillojnë ato dhe të kujdesën fort për vlerat e qenësishme. Vlerat thelbësore, si: përgjegjësia, e vërteta dhe ndershmëria, liria e mendimit dhe solidariteti, respekti për dijen dhe arsimin, kujtesa dhe identiteti, janë boshti kurrizor i një shoqërie të qytetëruar. Këto cilësi të domosdoshme nuk dukën gjithmonë, por pa to gjithçka rrëzohet.
Telegrafi: Cila ka qenë frika juaj më e madhe, jo si përballje, por si njeri në vetmi?
Iliri: Frika më e madhe ishte heshtja – heshtja e botës. Para se frika nga plumbi ishte frika se mund të mbetesha gjallë pa zë. Të mbetesh gjallë në një botë ku kujtimet s’kanë gojë, është vdekje pa varr e pa nishan. Vetmia është betejë ku s’ke armik përballë dhe ajo të ha ngadalë, duke të te bindur se edhe dashuria është vetëm një histori e treguar keq.
Telegrafi: Kur flisni për një popull “të urtë e të durueshëm” me damar që ndizet si baruti, a mendoni se sot ai damar po digjet përbrenda pa shpërthyer, apo ende ruan flakën e dinjitetit që nuk pranon nënshtrim?
Iliri: Populli shqiptar historikisht ka dëshmuar se është i urtë e i durueshëm, bash si lumenjtë e tij që rrjedhin hapësirës sonë gjeografike, duke mbajtur të pa përgjumur kujtesën historike. Dhe nën qetësinë e jashtme, nën peizazhin ajërflladitës të kësaj bukurie të atdheut, një diçka e sertë pulson përbrenda; kur cenohet liria dhe drejtësia, duke treguar se durimi është vetëm heshtja e përkohshme e zjarrtë e një shpirti krenar e të pamposhtur. Shpirti dhe mendësia shqiptare janë reflektim i peizazhit të atdheut: të lidhur fort me tokën, krenarë dhe të aftë ti durojnë stuhitë, dhe gjithmonë të gatshëm të mbrojnë lirinë dhe dinjitetin.
Telegrafi: A mendoni se ndonjëherë këngët tuaja po përdoren për të na emocionuar, por jo për të na trazuar ndërgjegjen, duke u kthyer nga betim në ceremoni?
Iliri: Në krijimtarinë time muzikore gati pesëdhjetëvjeçare kam derdhur shpirtin tim krijues dhe interpretues me shumë ndjenja, me shumë dashuri, me shumë sinqeritet dhe përkushtim. Këto këngë janë krijuar në një kohë të caktuar dhe për një qëllim të caktuar – madhor. Tani, nëse ato këngë i kanë shërbyer kohës dhe vazhdojnë të shërbejnë në të përbashkëtën tonë të ideve, ndjenjave dhe punëve që kemi përpara si komb, pse jo, lë të përdorën, por jo edhe të keqpërdorën.
Telegrafi: Te “Sërish vjen marsi”, ku ai që “s’plaket kurrë” lartësohet si flamur mbi rrjedhën e kohës, a ju shqetëson fakti që rituali i përkuljes para varrit po bëhet më i fortë se jetësimi i amanetit në përditshmëri?
Iliri: Jetësimi i amanetit të tij duhet të jetë ritual i përditshëm që na vlon në gji dhe tek pastaj edhe përkulja para varrit të Komandantit do të ishte më domethënëse, e përmbushur – kuptimplote.
Telegrafi: A ka mbetur ndonjë varg i pa publikuar sepse ishte shumë i zhveshur nga lavdia dhe shumë i mbushur me dhimbje njerëzore, një varg që nuk donte të bëhej monument?
Iliri: “Herët hyri në odë, por nuk foli, sepse aty flitej vetëm atëherë kur ajo çfarë thuhej ishte më e bukur se heshtja.”
Telegrafi: Kur këndoni “L’shoma diellin, du’ t’jem Zot n’timen tokë”, a mendoni se ai diell është lëshuar plotësisht mbi Kosovën, apo ende endet në hijet e interesave të ngushta?
Iliri: Metaforikisht, për njerëzit pa liri, zënia e diellit është pasqyrë e saktë e gjendjes së tyre. Heshtja që bie gjatë zënies së diellit i ngjan heshtjes së shoqërive të shtypura, ku gjithçka ndalon për një çast, nga frika e hijes që kalon mbi ta. Dhe ashtu si zënia e diellit mbaron, metafora na kujton se errësira nuk është kurrë gjendje e përhershme dhe përfundimtare – ajo është kalimtare, sado e plotë të duket.
Telegrafi: Te “Një copë tokë për trupin tim”, ku thoni “Falma pra, moj lokja ime, një copë tokë për trupin tim”, a është ky pranimi se cikli mbyllet vetëm te dheu yt, apo pohimi se as amshimi nuk ka kuptim nëse nuk nis nga votra ku u ndez flaka?
Iliri: “Një copë tokë për trupin tim” është simbol i ciklit të jetës dhe vdekjes – pranim se gjithçka kthehet te toka, se cikli mbyllet bukur vetëm aty ku ishte fillimi. Në një farë mënyre, vargu vjen si një mendim i heshtur mbi përjetësinë, pranon fundin, dhe në këtë prani gjen lirinë e shpirtit.
Telegrafi: Në “Fëmijët e Dëshmorëve”, në dialogun “i lamë një grusht fëmijë” dhe “ne qëndrojmë burrërisht”, a mendoni se sot po u kërkojmë brezave të rinj të mbajnë mbi supe jo vetëm kujtesën, por edhe zhgënjimin tonë, një barrë që ata nuk e zgjodhën vetë?
Iliri: Fëmijët e dëshmorëve nuk e zgjodhën luftën, por ata mund të zgjedhin mënyrën sesi do ta jetojnë lirinë. Kujtesa për baballarët, përveçse peshë e trashëguar, ajo kërkon dinjitet, drejtësi dhe ndërtim të së tashmes dhe të ardhmes. Ata duhet të ecin në dritën e sakrificës, jo me hijen e pakënaqësive tona. Nëse ata duhet të mbajnë diçka mbi supe, le të jetë përgjegjësia për ta bërë më të mirë atë për të cilën u flijuan etërit e tyre. Kujtesa që shndërrohet në barrë e lodh shpirtin; kujtesa që shndërrohet në mësim e forcon kombin.
Telegrafi: Kur këndonit për dikë që sapo kishte rënë dhe boja e tekstit nuk ishte tharë ende, si e përballonit emocionalisht atë moment kur dhimbja ishte më e freskët se melodia?
Iliri: Emocionalisht, dhimbjen nuk e përballon duke u distancuar prej saj, përkundrazi – duke hyrë thellë në të. Dhe pikërisht aty qëndron sprova: si ta shndërrosh dhimbjen që ende digjet në një tingull që nuk e tradhton të vërtetën e saj. Në ato momente e kupton se arti nuk është zbukurim i realitetit, por mënyrë për ta përballuar atë. Dhe zëri nuk dilte nga fyti, por dilte nga aty ku njeriu s’e dallon më nëse po qan apo po këndon. Ajo kohë nuk ishte interpretim – ishte dëshmi. Nuk ishte skenë – ishte betim. E përballoja jo duke u mbrojtur nga dhimbja, por duke e lënë të kalonte përmes meje, sepse nuk këndoja vetëm për dëshmorin – këndoja që ai të mos binte për herë të dytë, në harresë. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron përgjigjja: kënga nuk vjen pasi dhimbja qetësohet. Ajo lind brenda saj, sepse arti, në thelb, është përpjekje njerëzore për t’i dhënë kuptim asaj që përndryshe do na copëtonte.
Telegrafi: Sot, kur i këndoni këto këngë në përvjetorë, a i ndjeni si histori të gjallë që pulsojnë ende, apo si nostalgji ceremoniale? Dhe pas gjithë kësaj, a ka qenë muzika shpëtimi juaj, apo burgu më i bukur i atij që e këndon?
Iliri: Këto këngë nuk janë histori e mbyllur, nuk janë relikte muzeu e as kostum festiv për data kalendarike; ato janë kujtesë që merr frymë. Çdo herë që këndohen, ringjallen jo si fitore, por si pyetje: a jemi ende të denjë për atë çmim që u pagua? Në këtë kuptim, ato pulsojnë – jo në zhurmë, por në ndërgjegje. Ato trazojnë sepse liria nuk është një përfundim, por një gjendje që kërkon kujdes të përditshëm.
Muzika më lidhi herët me përgjegjësinë, duke krijuar me ndjenjat dhe dëshirat e popullit tim, atëherë kur vetëm fjala liri mund të ishte shpëtim. E në mos shpëtim ajo do të bëhej burg, sepse kush këndon për të vërtetën, nuk është më asnjëherë i lirë të heshtë. Muzika m’i hapi dyert kur bota ishte e mbyllur, dhe sapo hyra në te m’i mbylli pas shpine. Sepse kush gjen lirinë në këngë, dënohet të mos heshtë kurrë. Në një burg pa mure, ku rojet janë vargjet, dhe dënimi – të këndosh edhe kur të dhemb. /Telegrafi/