Njerëzimi ka një nevojë të pangopur për t’u pëlqyer, dhe kjo dëshirë e përhershme formon themelin e shoqërisë.
Nga: Andrea Branchi, hulumtues, skenarist dhe përkthyes, autor i librit Krenaria, sjelljet dhe morali: Anatomia e nderit e Bernard Mandevilit [Pride, Manners, and Morals: Bernard Mandevili’s Anatomy of Honour, 2021] / aeon.co
Përktheu: Agron Shala
Në vitin 1705, mjeku dhe filozofi anglo-holandez, Bernard Mandevili [Mandeville], botoi në mënyrë anonime poemën me titull Kosherja e Ankesave: Apo, i pandershmi i shndërruar në të ndershëm [The Grumbling Hive: Or, Knaves Turned Honest]. Ai ka përshkruar një bashkësi të madhe bletësh – një metaforë e qartë për Britaninë e kohës – dhe mekanizmat e pasurisë së saj. Në kosheren e bletëve, secila punon për përfitimin personal, çdo profesion ka marifetet e veta, dhe të gjithë i shfrytëzojnë pasionet e të tjerëve. Por, mirëqenia e bashkësisë nuk vihet në rrezik:
Kështu, çdo pjesë ishte plot vese,
Megjithatë, tërësia një parajsë; …
Më i keqi nga gjithë turma
Bënte diçka për të mirën e përbashkët.
Edhe më skandaloze, kur insektet zbatuan reformën morale dhe e detyruan veten të jetonin sipas nderit dhe virtytit, bashkësia ra në një spirale tatëpjete.
Në vitin 1714, dhe në një botim të zgjeruar më 1723, Mandevili botoi vëllimin në prozë që e bëri atë famëkeq: Fabula e bletëve: Ose, vese private, përfitime publike [The Fable of the Bees: Or, Private Vices, Public Benefits]. Poema fillestare u ribotua së bashku me një seri esesh komentuese, ku Mandevili zgjeronte argumentet e tij provokuese se qenia njerëzore është e interesuar vetëm për veten, e udhëhequr nga pasionet dhe jo nga arsyeja, dhe ofronte një shpjegim për origjinën e moralit të bazuar vetëm në ndjeshmërinë njerëzore ndaj lavdërimit dhe frikës nga turpi, përmes euforisë së skicave shoqërore. Mandevili i ballafaqoi bashkëkohësit e tij me faktin shqetësues se pasionet dhe zakonet që zakonisht dënohen si vese, në të vërtetë krijojnë mirëqenien e një shoqërie.
Ideja se individët që interesohen për veten, të shtyrë nga dëshirat e tyre, veprojnë në mënyrë të pavarur për të realizuar të mirat dhe institucionet, e bëri Fabulën e bletëve një nga burimet kryesore letrare të doktrinës së laissez-faire. Kjo është thelbësore për konceptin ekonomik të tregut. Në vitin 1966, ideologu i tregut të lirë, Fridrih fon Hajek [Friedrich von Hayek], ofroi një lexim entuziast ndaj Mandevilit, duke e shuguruar poetin si një teoricien të hershëm të harmonisë së interesave në një ekonomi të lirë tregu – një skemë të cilën Hajeku pretendonte se u zgjerua më vonë nga Adam Smithi, i cili e përpunoi paradoksin e Mandevilit – “veset private, dobi publike” në metaforën me ndikim të thellë të “dorës së padukshme”. Sot, Mandevili zakonisht shihet si një mendimtar ekonomik.
Nuk ka dyshim se Mandevili “zbuloi” ndarjen e punës, mbrojti konsumimin luksoz dhe, më e rëndësishmja për historianët e ekonomisë, shprehu bindjen se ndjekja e interesit personal mund të jetë e dobishme për shoqërinë. Por, dominimi i leximeve ekonomike të Mandevilit ka errësuar morinë e interesave dhe shkrimeve të tij, projektin që qëndron pas tyre dhe, në përgjithësi, staturën e tij si filozof i përkryer, ndikimi i të cilit në Iluminizmin skocez dhe evropian mbetet për t’u rindërtuar në mënyrë të thelluar.
Mandevili nuk i trajtoi kurrë çështjet ekonomike si qendrore në analizën e tij, dhe argumentet e tij mbi tregtinë, luksin dhe pasurinë përbëjnë vetëm një pjesë të një analize më të gjerë: analizës së tij psikologjike të dashurisë ndaj vetes dhe të efekteve shoqërore të mekanizmave të fshehtë të krenarisë dhe turpit.
Mandevili e konsideronte veten si lexues të motiveve të maskuara njerëzore, si një anatomist të natyrës njerëzore, i gatshëm t’u tregonte njerëzve çfarë janë, e jo çfarë duhet të jenë. Ai synonte ta realizonte këtë përmes një analize të zgjuar të sjelljeve dhe institucioneve njerëzore në aspekte të pasioneve të cilat i motivojnë ato. Nga vëzhgimi i menduar dhe përvoja personale mbi këto pasione, ai përpiqej të nxirrte parime të përgjithshme mbi natyrën njerëzore – parime që do të qëndronin në analogji me ligjet që qeverisin botën natyrore. Pikërisht për këto arsye, Dejvid Hjumi [David Hume] e renditi atë ndër ata që kishin filluar ta vendosnin “shkencën e njeriut” mbi baza të qëndrueshme – krahas filozofëve Xhon Lok [John Locke], Lordit Shaftsbëri [Shaftesbury], Xhofez Batler [Joseph Butler] dhe Fansis Haçeson [Francis Hutcheson].
Mandevili ishte mirë i përgatitur për këtë detyrë. I lindur në Roterdam më 1670, ai u diplomua më vonë në mjekësi dhe filozofi në Universitetin e Lajdenit dhe u stërvit si mjek, përpara se të vendosej në Londër. Praktikoi si specialist në hipokondri dhe çrregullime nervore, duke takuar pacientët e tij në seanca të gjata dialogësh terapeutikë në banesën e vet private (në fakt, jo fort ndryshe nga praktika e mëvonshme të psikanalizës). Kjo përvojë solli veprën e tij Traktat mbi pasionet hipokondrike dhe histerike [Treatise of the Hypochondriac and Hysteric Passions, 1711, 1730].
Sipas Mandevilit, qeniet njerëzore udhëhiqen nga pasionet e përqendruara te vetja. Ne i ushqejmë ato vazhdimisht, edhe kur veprojmë kundër interesit tonë – i ushqejmë deri në atë pikë sa të mashtrojmë veten për motivet tona të vërteta. Ndër pasionet, forca mbizotëruese është krenaria:
Ajo aftësi e natyrshme me të cilën çdo i vdekshëm që ka pak mendim e mbivlerëson veten dhe mendon më mirë për veten sesa ç’mund të lejonte çdo gjykues i paanshëm i cili i njeh mirë të gjitha cilësitë dhe rrethanat e tij. Nuk kemi asnjë cilësi tjetër kaq të dobishme për shoqërinë, dhe kaq të nevojshme për ta bërë atë të pasur dhe të lulëzuar …
Krenaria, ashtu si pasionet e tjera të përqendruara te vetja, është e nevojshme për lulëzimin e shoqërisë, dhe Mandevili identifikon në natyrën vetëvlerësimit të individit prirjen origjinale, të natyrshme për shoqërim. Aftësia njerëzore për t’u shoqëruar është e mbështetur në veprimin e krenarisë dhe frikës nga turpi, të cilat, së bashku, Mandevili i quan pasioni i “vetëpëlqimit”. Këto janë ndjenjat përmes të cilave ne e mbivlerësojmë veten dhe kërkojnë vazhdimisht prej të tjerëve konfirmim, siguri dhe kënaqësi. Krenaria jonë ka nevojë për praninë e të tjerëve; krenaria jonë krijon nevojën për t’u shoqëruar, për të krijuar shoqëri.
Për Mandevilin, shoqërimi është rezultat i një procesi evolucionar. Ai e përshkruante si përfundim i një përparimi të ngadaltë dhe spontan, të arritur jo përmes zhdukjes së pasioneve të përqendruara te vetja, por përmes zbutjes së tyre në forma të pajtueshme me kohezionin shoqëror dhe zhvillimin qytetar. Së bashku me mendimin e lartë për veten, individët kanë dëshirë të thellë që edhe të tjerët ta ndajnë këtë mendim. Por, krenaria njerëzore shoqërohet gjithmonë me frikën e fshehtë se vlera që i japim vetes nuk është plotësisht e justifikuar. Simptomat natyrore të vetëvlerësimit të lartë, që njerëzit shfaqin dhe përjetojnë te të tjerët, janë reciprokisht fyese, deri në atë pikë sa nxisin individët të fshehin madhësinë e vetëpëlqimit të tyre. Mësojmë të krenohemi për faktin që fshehim krenarinë tonë.
Pra, format e ndryshme të adhurimit të ndërsjellë kanë si forcë nxitëse nevojën e vazhdueshme të natyrës njerëzore për të përjetuar dhe shprehur vetëpëlqimin. Dhe, kjo vlen përgjatë gjithë historisë së qytetërimit. Historia e shoqërimit është proces i pandërprerë i modifikimit të kodeve dhe shprehjeve të respektit. Ajo nuk është “asgjë më shumë”, shkruan ai, “sesa mënyrat e ndryshme për të na bërë të pranueshëm për të tjerët, me sa më pak paragjykime për veten tonë që të jetë e mundur …”
Meqë dëshira për lavdërim është cilësi universale e natyrës njerëzore – thelbësore për antropologjinë filozofike të Mandevilit – teoria e shoqërimit kërkon një shpjegim sociohistorik për të treguar se si vetëvlerësimi merr forma të ndryshme në kontekste të ndryshme historike. Veprimet dhe fjalët që lavdërohen apo dënohen publikisht në një epokë ndryshojnë nga një tjetër; kodet e nderit dhe turpit pothuajse gjithmonë ndryshojnë midis kulturave. Përqendrimi i Mandevilit në sjelljet dhe zakonet e bashkëkohësve të tij është kështu një tipar themelor i antropologjisë së tij filozofike.
Në Britani në fillim të shekullit XVIII, gjuha e sjelljes dhe termi kyç i saj, “mirësjellja”, ishte bërë model thelbësor për sjellje të ndershme dhe një mënyrë e re për të formuluar idealin e respektit. Duke gjurmuar historinë e kodeve bashkëkohore mashkullore dhe femërore të sjelljes së ndershme, nga këndvështrimi i teorisë së tij mbi pasionet, Mandevili dënon hipokrizinë morale të atyre që ishin tepër të sigurt dhe të edukuar sipas trendëve, të cilët mashtronin veten duke besuar se mirësjellja e tyre barazohej me sjellje të virtytshme. Ai tregon se ritualet e mirësjelljes dhe të ndershmërisë janë shprehje shembullore e një rendi spontan dhe artificial që buron nga prirja e natyrshme e pasioneve njerëzore dhe nevoja e përhershme për t’u pëlqyer. Të mëdhenjtë dhe të mirët nuk ishin më të mirë se bletët; e vetmja diferencë ishte se ata rastisën të kenë paruke dhe stoli.
Në veprat e para në prozë të Mandevilit, ai mori një personazh femëror, dhe në të gjitha shkrimet e tij ruajti një interes të fortë për jetën e grave dhe standardin e dyfishtë që u aplikohej atyre në edukim, status shoqëror dhe në përmbushjen e dëshirave seksuale. Te Virgjëresha e zhveshur: Ose dialogë femrash midis një zonje plakë të pamartuar dhe mbesës së saj [In The Virgin Unmasked: Or, Female Dialogues Betwixt an Elderly Maiden Lady and Her Niece, 1709], një grua me përvojë paralajmëron mbesën e saj për mënyrat se si burrat joshin dhe skllavërojnë gratë, në kontrast të plotë me imazhin rozë të dashurisë që gjendet në tregimet popullore romantike. Ato diskutojnë për edukimin gjinor në një botë të dominuar nga burrat, ku gratë i nënshtrohen kontrollit të etërve dhe burrave të tyre. Kjo shtypje jo vetëm që minon karakterin e grave, por gjithashtu i dënon ato në një rol të zvogëluar shoqëror, duke i ekspozuar më tej ndaj manipulimeve mashkullore, duke i bërë të pambrojtura përballë mashtrimeve dhe kurtheve të liga.
“Shkenca e njeriut” e Mandevilit e trajtoi seriozisht pozitën e gruas në një shoqëri thellësisht mizogjene. Ai vazhdoi analizën e tij mbi gjininë në një seri esesh në periodikun The Female Tatler, botuar një vit më vonë. Dy gazetare motra mbrojnë të drejtën e grave për një rol shoqëror dhe kulturor: burrat i kanë përjashtuar gratë nga edukimi dhe nga shkrimi i historisë, nga leximi dhe nga të qenit të lexuara në libra, duke ruajtur kështu dominimin mashkullor përmes trashëgimisë së një kulture në të cilën fati i gruas është nënshtrimi, cilësia e saj më e çmuar është përulësia, dhe reputacioni i saj publik për virtyt bazohet vetëm në dëlirësi.
Në vitin 1711, periodiku The Spectator përmblodhi drejtpërdrejt këtë standard të dyfishtë të nderit mashkullor dhe femëror:
Pika kryesore e nderit te burrat është guximi, dhe te gratë është dëlirësia. Nëse një burrë humb nderin e tij në një përballje, nuk është e pamundur që ai ta rifitojë në një tjetër; një rrëshqitje në nderin e një gruaje është e pakthyeshme.
Pra, dëlirësia, në thelb, është sinonim i pasivitetit, i shmangies së turpit; e kundërta e aktivitetit që përbënte nderin mashkullor. Virtyti femëror jo vetëm që përcaktohet ekskluzivisht në raport me gjininë e kundërt, por paraqitet edhe si thelbësor për natyrën e femrës. Teksa burrat kishin mundësinë të vepronin guximshëm dhe të rifitonin nderin e njollosur, gratë duhej të ishin të ndershme – ose jo. Kur humb, nderi i tyre nuk mund të rimerrej.
Dekadat e para të shekullit XVIII, gjatë të cilave Mandevili shkroi dhe botoi veprat e tij më të rëndësishme, ishin epoka e artë e dueleve në Britani. Të sfidoje dikë për duel dhe të silleshe me mirësjellje ndaj tij para se të përpiqeshe ta vrisje, ishte një zakon me domethënie të jashtëzakonshme shoqërore. Për shkak të kornizës së tij konceptuale paradoksale – ku guximi dhe virtytet luftarake lidhen me klasat sunduese, dhe këto të fundit me prejardhjen fisnike dhe ndjeshmërinë morale – pjesëmarrja në këtë formë shumë rituale të tentativës për vrasje-vetëvrasje, konsiderohej mënyra më e mirë për të fituar një reputacion respekti, madje edhe virtyti. Gatishmëria për duel mbeti tipar ekscentrik, por thelbësor i xhentëlmenit. Megjithatë, duelet ndaloheshin nga pothuajse të gjitha legjislacionet evropiane dhe dënohej si mëkat i rëndë – shihej si humbje absurde e gjakut fisnik apo xhentëlmen.
Mandevili ndërhyri në debatin mbi duelin pothuajse në të gjitha shkrimet e tij. Me qëndrimin provokues që karakterizon stilin e tij, ai përdori argumentet tradicionale të literaturës së mirësjelljes për të mbrojtur duelin si mjet të dobishëm parandalues për ata që mund të shkelin normat shoqërore. Por, Mandevili e shndërron gjithashtu duelin në një shprehje paradigmatike të funksionit të krenarisë dhe turpit në zhvillimin e shoqërimit. Dueli, që dëshmon për mbizotërimin e frikës nga turpi mbi frikën nga vdekja, përfaqëson për Mandevilin shprehjen më ekstreme të një tipari themelor të natyrës njerëzore, një tipar që qëndron në rrënjët e shoqërimit: prirja për të kërkuar njohje shoqërore, duke vepruar në përputhje me një imazh të idealizuar për veten për të kënaqur dëshirën për krenari dhe frikën nga turpi, të zhytur në një praktikë vetë- (dhe reciproke) mashtruese. “I njëjti pasion që bëjnë njeriun e edukuar dhe oficerin e matur të çmojnë dhe të admirojnë fshehurazi veten për nderin dhe besnikërinë që tregojnë”, shkruan ai, “mund t’i bëjë rrugaçët dhe maskarenjtë të mburren për veset e tyre dhe të krenohen për paturpësinë”.
Në pjesën e dytë të Fabulës së bletëve, Mandevili analizon më tej natyrën njerëzore përmes një analize të mprehtë të “xhentëlmenit të sjellshëm”. Prova vendimtare është të shqyrtohet qëndrimi i këtij xhentëlmeni kur përballet me sfidën për duel. Nuk mund të mohohet se dueli është mëkat i rëndë për xhentëlmenin, por shmangia e tij është e papranueshme:
Të heqësh dorë krejtësisht nga bota dhe menjëherë të braktisësh shoqërinë e të gjitha personave që kanë vlerë në të, është një gjë e tmerrshme për të vendosur. A do të bëheshe ti objekt bisedash në qytet dhe në tavolina? A do të pranosh të bëhesh objekt talljeje dhe përqeshjeje nëpër shtëpitë publike, në karrocat e udhëtarëve dhe në tregje? A nuk është ky fati i sigurt i një njeriu që refuzon të luftojë, ose që përballon një fyerje pa reagim?
Ata që marrin pjesë në duel mund të mashtrojnë veten me retorikën e nderit, por në fakt janë të motivuar ekskluzivisht nga krenaria dhe turpi. Konflikti i brendshëm me të cilin përballet një burrë i sfiduar për duel nuk ka të bëjë me ndonjë “ndjenjë nderi” apo me parimet e tij fetare, por me dy pasione themelore që sundojnë natyrën njerëzore: dashuria për veten (instinkti i vetëruajtjes) dhe vetëpëlqimi (dashuria për lavdërimin, frika nga turpi). Në diagnozën përfundimtare të Mandevilit: “Kotësia, turpi, dhe … natyra e brendshme, përbëjnë shumë shpesh guximin e burrave dhe virtytin e grave”.
Edhe nëse e mira dhe e keqja e nderit dhe turpit janë iluzione, turpi është shumë real me simptomat e tij psikologjike dhe fiziologjike. Mandevili i përshkruan ato me hollësi: “Megjithëse turpi është një pasion i vërtetë, e keqja që duhet të kemi frikë nga ai është krejtësisht imagjinare dhe nuk ekziston përveçse në reflektimin tonë mbi mendimin e të tjerëve”. Ai e sheh nënshtrimin e impulseve natyrore të epshit përmes edukimit të turpit si një shembull paradigmatik i mënyrës se si pasionet në shoqëri frenohen dhe modifikohen. Në kohën e Mandevilit, njerëzit ishin stërvitur me aq sukses për të ndier turpin, saqë dallimi midis burrave epshorë dhe grave të ndershme dukej si ndryshim krejtësisht natyror, dhe jo produkt shoqëror.
Gratë, për Mandevilin, nuk ndiejnë natyrshëm turp për seksualitetin e tyre, por edukohen të ndiejnë turp. Duke vëzhguar sjelljen e grave të rritura të edukuara me ndrojtje, vajzat do të mësojnë të tregohen të kujdesshme për të mbuluar veten para djemve dhe, që në një moshë shumë të re, do të ndiejnë turp të tregojnë këmbët, pa ditur as pse një veprim i tillë është i dënueshëm. Edukimi i të rinjve për jetën në shoqëri do të thotë të nxitet krenaria e tyre – pra, të shtohet frika nga turpi në lidhje me sjelljen, fjalët apo qëndrimet që konsiderohen të papërshtatshme për gjininë e tyre. Në këtë pedagogji të turpit, gratë mësohen të jenë modeste, burrat të jenë të guximshëm. Dëlirësia dhe guximi janë të dyja pasione “artificiale”, rezultat i evolucionit, konvencioneve dhe edukimit.
Ndërkohë që udhëzimi moral i mëson të gjithë anëtarët e shoqërisë së qytetëruar të frenojnë impulset seksuale, gratë detyrohen të ushtrojnë vetëkontroll më të madh sesa burrat. Për Mandevilin, thjesht për shkak se epshi mashkullor konsiderohet më i dhunshëm dhe i pakontrollueshëm, ekziston më pak pritshmëri që burrat të ndjekin normat e modestisë. Ata mund të marrin më shumë liri, ndërsa gratë mbartin një barrë më të rëndë shoqërore. Ky standard i dyfishtë u jep burrave mundësinë të ndjekin kënaqësinë seksuale pa shumë frikë nga dënimi publik, ndërsa gratë detyrohen të mbrojnë reputacionin e tyre për dëlirësi përballë gjykimit shoqëror: “Është në interesin e shoqërisë të ruajë ndershmërinë dhe mirësjelljen; që gratë të vuajnë, të braktisen dhe të vdesin, përpara se ta çlirojnë veten në një mënyrë të paligjshme”.
Në Fabulën e bletëve, Mandevili përdor një skenar të jetës së përditshme për të ilustruar efektet shoqërore të standardeve të dyfishta, duke shpjeguar nga këndi i një gruaje dinamikat që çojnë drejt vrasjes së foshnjës. Ndërsa njerëzit nga familjet e mira kanë mundësinë të “mëkatojnë” pa u vënë re, shërbyeset dhe gratë e varfra rrallëherë kanë mundësi të fshehin “barkun e madh”. Një vajzë me prejardhje të mirë që mbetet pa para dhe detyrohet të punojë si shërbyese, mund ta ruajë dëlirësinë për vite me radhë, dhe megjithatë të përballet me një moment fatkeq kur ia dorëzon nderin e saj një mashtruesi që ka pushtet mbi të, dhe më pas ai e braktis. Mandevili vëren se gratë si kjo mbingarkohen nga trysnia sociale për dëlirësi dhe nga frika e turpit publik, aq sa ka gjasa të rrezikojnë abortin ose vrasjen e foshnjës. Sa më fort të ndiejë turp, aq më të ashpra do të jenë qëllimet e saj – qoftë ndaj vetes, qoftë ndaj fëmijës së palindur. Në situata të tilla, dashuria e natyrshme e gruas për fëmijën mund të mposhtet nga një dashuria ndaj vetes që imponohet nga shoqëria: frika nga turpi. Për Mandevilin, prova e kundërt se dëlirësia është një virtyt specifik artificial për shoqëritë e qytetëruara, është fakti që prostitutat e zakonshme rrallëherë i vrasin fëmijët e vet. Kjo nuk ndodh sepse janë më të buta apo më të virtytshme, por sepse kanë humbur modestinë në një shkallë më të madhe – domethënë, frika nga turpi nuk ndikon më tek ato.
Vrasja e foshnjës qëndron ndaj dëlirësisë artificiale njësoj si dueli ndaj guximit artificial: një tribut i përgjakur ndaj kultit të vetes mbi të cilin është rrënjosur nderi modern. Në përshkrimin natyralist të shoqërimit që jep Mandevili, “virtytet” e dëlirësisë dhe guximit shpjegohen si efekte spontane shoqërore të krenarisë dhe frikës nga turpi, që burojnë nga ajo prirje kyçe që e bën njeriun të përshtatshëm për jetesë në shoqëri: vetëvlerësimi. Sjelljet e qytetëruara moderne janë veçse faza më e fundit në historinë e krenarisë: “Shpikja e nderit … ishte përmirësim në artin e lajkatimit, përmes të cilit përsosmëria e llojit tonë ngrihet në një nivel të tillë saqë bëhet objekt adhurimi për veten tonë, dhe njeriu mësohet seriozisht të adhurojë vetveten”.
Për Mandevilin, morali dhe sjellja janë zhvilluar me kohën, pa ndonjë plan apo qëllim, nga dinamika e krenarisë dhe turpit dhe nga nevoja për të maskuar përqendrimin tonë të pashmangshëm dhe të natyrshëm te vetja. Shoqëria civile është produkt i një procesi të ngadaltë, dhe ajo përcaktohet nga përpjekjet e vazhdueshme të njeriut për të kënaqur një shumicë nevojash – më kryesorja prej të cilave është ajo që sot e quajmë “dëshirë për njohje”. Në këtë kuptim, mekanizmat përmes të cilëve motivet e vetëkënaqësisë prodhojnë përfitime shoqërore, përmes të cilëve veset private kanalizohen në dobi publike, nuk mund t’i atribuohen thjesht rendit spontan të tregut. Përpara se të jenë “maksimizues të dobisë”, njerëzit janë mbi të gjitha “kërkues të vlerësimit”, dhe interesi i tyre vetjak është gjithmonë i ndërthurur me dëshirën e pafund për njohje nga të tjerët. Anatomia e natyrës njerëzore, sipas Mandevilit, mbetet e vërtetë edhe sot. /Telegrafi/