Methotreksati është një nga ilaçet e përdorura zakonisht në trajtimin e artritit reumatoid. Mund të përdoret gjithashtu për të trajtuar lupusin, miozitin inflamator, vaskulitin, psoriazën, artritin psoriatik, sklerodermën dhe disa forma të artritit të fëmijërisë
Dr. Besim Demolli
Specialist i reumatologjisë
Tel. +38344727068
Njihet si një ilaç antireumatik modifikues i sëmundjes (DMARD), sepse jo vetëm që zvogëlon dhimbjen dhe ënjtjen e artritit, por gjithashtu mund të parandalojë dëmtimin e kyçeve dhe paaftësinë afatgjatë.
Gjëra të rëndësishme për t’u mbajtur mend
Ndërsa merrni metotreksat, duhet të vizitoni rregullisht reumatologun tuaj për t’u siguruar që trajtimi po funksionon dhe për të minimizuar efektet anësore të mundshme.
Duhet të bëni analiza të rregullta gjaku sipas udhëzimeve të reumatologut tuaj.
Nëse jeni të shqetësuar për ndonjë efekt anësor, duhet të kontaktoni reumatologun tuaj sa më shpejt të jetë e mundur.
Çfarë përfitimi mund të prisni nga trajtimi juaj?
Metotreksati mund të zgjasë deri në 4 deri në 12 javë për të vepruar. Shumë nga sëmundje që trajtohen me metotreksat janë afatgjata dhe duhet të merren vazhdimisht për një kohë të gjatë. Ndonjëherë, DMARD-të e tjera merren me metotreksat për përfitim shtesë. Metotreksati është treguar se zgjat jetën dhe mund të zvogëlojë rrezikun e sëmundjeve të zemrës në artritin reumatoid.
Si ta përdorni?
Metotreksati vjen ose si pilula ose si injeksion nënlëkuror. Metotreksati zakonisht merret si një dozë e vetme një herë në javë për të përmirësuar përthithjen ose për të shmangur efektet anësore; herë pas here doza ndahet në dy doza. Mjeku juaj gjithashtu mund të përshkruajë një suplement vitamine me acid folik (ose folat) për të ulur mundësinë e efekteve anësore. Metotreksati nuk duhet të merret nëse funksioni i veshkave ose i mëlçisë nuk është normal. Alkooli rrit ndjeshëm rrezikun për dëmtimin e mëlçisë gjatë marrjes së metotreksatit, kështu që alkooli duhet të shmanget.
Monitorimi i rregullt laboratorik është i nevojshëm për të monitoruar numërimin e gjakut dhe mëlçinë tuaj gjatë marrjes së metotreksatit. Përmirësimet në artrit dhe gjendje të tjera zakonisht shihen për herë të parë në 3-6 javë. Përfitimi i plotë i këtij ilaçi mund të mos shihet deri pas 12 javësh trajtimi.
Cila është doza?
Doza tipike e rekomanduar sillet nga 7.5–25 mg NJË HERË në javë. Doza fillestare mund të ndryshojë në varësi të ashpërsisë së gjendjes dhe karakteristikave të pacientit, siç janë mosha, funksioni i veshkave dhe gjendje të tjera bashkëshoqëruese.
Doza fillestare mund të jetë 5–10 mg një herë në javë, duke u rritur me 2.5–5 mg çdo 2–6 javë derisa sëmundja të stabilizohet. Doza maksimale e licencuar në AR është 25 mg/javë. Rrallë, doza maksimale mund të jetë 30 mg/javë. Doza më të ulëta duhet të merren në konsideratë për pacientët e moshuar të dobët që shpesh kanë funksion të dobët të veshkave. Nëse doza maksimale orale nuk është efektive ose shkakton intolerancë, merrni në konsideratë rrugën e administrimit i.m. ose nënlëkuror para ndërprerjes së ilaçit.
Regjimi i sugjeruar
Doza e rekomanduar e fillimi të trajtimit është 7.5 mg – 10 mg në javë për dy javë.
Në varësi të tolerancës dhe pamjes sëparametrave hematologjik ju mund të bëni titrimin:
▪ 10 mg në javë për katër javë.
▪ Pastaj 12.5 mg në javë për katër javë
▪ Dozimi pasues në rritje 2.5 mg çdo dy deri në katër javë në varësi të përgjigjes
▪ Diapazoni 2.5 mg deri në 20 mg si dozë e vetme e marrë në të njëjtën ditë një herë në javë.
▪ Shpërndarja e dozës gjatë 24 orëve ndihmon në uljen e rrezikut të të përzierave
▪ Doza mund të rritet në një maksimum prej 25 mg në javë nën udhëzimin e specialistit
▪ Acidi folik 5 mg një herë në javë i marrë 24 orë pas dozës së MTX mund të ndihmojë në uljen e disa efekteve anësore të vogla
Efektet anësore
Duhet të kontaktoni mjekun tuaj nëse zhvilloni simptoma të një infeksioni, të tilla si ethe ose kollë, ose nëse mendoni se po keni ndonjë efekt anësor. Nëse zhvilloni simptoma të një infeksioni gjatë përdorimit të këtij ilaçi, duhet ta ndërprisni atë dhe të kontaktoni mjekun tuaj. Efektet anësore më të zakonshme janë shqetësimet gastrointestinale dhe rritja e analizave të funksionit të mëlçisë. Rreth 1-3% e pacientëve zhvillojnë plagë në gojë (të quajtura stomatit), skuqje, diarre dhe anomali në numërimin e gjakut.
Disa efekte anësore nuk shkaktojnë simptoma, kështu që është e rëndësishme të kryhen analiza rutinë të gjakut çdo 8-12 javë. Metotreksati mund të shkaktojë cirrozë të mëlçisë, por ky efekt anësor është i rrallë dhe ka shumë të ngjarë të ndodhë tek pacientët që tashmë kanë probleme me mëlçinë ose përdorin alkool ose marrin ilaçe të tjera që janë toksike për mëlçinë. Problemet me mushkëritë (kollë e vazhdueshme ose gulçim i pashpjegueshëm) mund të ndodhin rrallë kur merrni metotreksat. Rënia e ngadaltë e flokëve shihet tek disa pacientë, por flokët rriten përsëri kur personi ndalon së marri këtë ilaç. Kjo shpesh mund të menaxhohet duke marrë acid folik. Është e rëndësishme të mbahet mend se shumica e pacientëve nuk përjetojnë efekte anësore dhe se, për ata që përjetojnë, shumë nga efektet anësore të vogla do të përmirësohen me kalimin e kohës.
Çfarë masash paraprake janë të nevojshme?
Analizat e gjakut: Meqenëse metotreksati mund të ndikojë në mëlçi dhe qelizat e gjakut, DUHET të bëni analiza të rregullta gjaku gjatë trajtimit tuaj. Kjo është shumë e rëndësishme, pasi mund të mos keni simptoma me disa nga këto probleme.
Rreziku i infeksioneve: Meqenëse sistemi juaj imunitar mund të jetë i dobësuar, ekziston një rrezik në rritje për të zhvilluar disa infeksione, veçanërisht Herpes zoster. Duhet të përpiqeni të shmangni kontaktin me njerëzit që kanë këto infeksione. Nëse keni një infeksion ose ethe të vazhdueshme, njoftoni menjëherë mjekun tuaj.
Përdorimi me ilaçe të tjera: Metotreksati mund të ndërveprojë me ilaçe të tjera. Duhet t’i tregoni mjekut tuaj (përfshirë mjekun tuaj të familjes, reumatologun dhe të tjerë) për të gjitha ilaçet që po merrni ose planifikoni të merrni. Kjo përfshin ilaçet pa recetë, bimore ose naturopatike. Gjithashtu duhet të përmendni trajtimin tuaj kur të vizitoni profesionistë të tjerë shëndetësorë. Metotreksati mund të merret në mënyrë të sigurt me ilaçe anti-inflamatore (NSAID), për sa kohë që funksioni i veshkave është normal.
Antibiotikët që përmbajnë trimetoprim (p.sh. Bactrim, Resprim, Resprim Forte, Septrin, Alprim ose Triprim) mund të shkaktojnë probleme kur merren me metotreksat. Nëse ju është përshkruar ndonjë nga këto ilaçe, duhet t’i tregoni mjekut se po merrni metotreksat.
Vaksinat: Shumica e vaksinave mund të jepen në mënyrë të sigurt. Rekomandimet aktuale janë që doza e ulët e metotreksatit nuk është kundërindikacion për vaksinat e gjalla, të tilla si Zostavax, MMR (fruthi, shytat dhe rubeola), poliomieliti oral ose ethet e verdha, por vaksina të tilla të gjalla duhet të shmangen në doza më të larta të metotreksatit. Vaksinat pneumokoksike dhe vaksinat vjetore sezonale të gripit janë të sigurta dhe inkurajohen.
Kirurgjia: Nëse doza e ulët e metotreksatit një herë në javë vazhdon gjatë operacionit, duket se nuk ka ndryshim në shërimin e plagëve ose rritje të infeksionit.
Përdorimi me alkool: Alkooli rrit rrezikun e dëmtimit të mëlçisë gjatë marrjes së metotreksatit. Përdorimi i metotreksatit tek ata që pinë shumë alkool është shoqëruar me cirrozë të mëlçisë. Nuk dihet saktësisht se sa alkool është i sigurt kur merrni metotreksat, por shumica pajtohen se 1 deri në 2 pije standarde të marra një ose dy herë në javë nuk ka gjasa të shkaktojë problem. Pirja e më shumë se 4 pijeve standarde në të njëjtën kohë, edhe nëse rrallë, nuk rekomandohet fuqimisht.
Përdorimi gjatë shtatzënisë dhe ushqyerjes me gji: Methotreksati nuk duhet të merret gjatë shtatzënisë pasi mund të shkaktojë abort ose deformim të fetusit. Gjithashtu nuk duhet të merret gjatë ushqyerjes me gji. Ju duhet të shmangni shtatzëninë gjatë trajtimit dhe për të paktën tre muaj pas përfundimit të trajtimit për gratë. Një metodë e besueshme kontraceptive (pilula kontraceptive dhe/ose prezervativ) duhet të përdoret gjatë kësaj periudhe. Nëse shtatzënia ndodh gjatë trajtimit me metotreksat, duhet të njoftoni menjëherë mjekun tuaj. Rreziku i lindjes së një fëmije gjatë marrjes së metotreksatit nuk është plotësisht i qartë.
Si ta ruani metotreksatin
Ruajeni metotreksatin në një vend të freskët dhe të thatë, larg nxehtësisë dhe dritës direkte.
Mbajeni larg fëmijëve.
Kundërindikacionet
▪ Pacientët me një mbindjeshmëri alergjike të njohur ndaj metotreksatit nuk duhet të marrin metotreksat.
▪ Dëmtim i rëndë/i rëndësishëm renal i veshkave
▪ Dëmtim i rëndësishëm hepatik. Sëmundja e mëlçisë duke përfshirë fibrozën, cirrozën, hepatitin e kohëve të fundit ose aktiv, sëmundje infektive aktive dhe prova të dukshme ose laboratorike të sindromës(eve) të imunodeficiencës.
▪ Raste serioze të anemisë, leukopenisë ose trombocitopenisë.
▪ Administrimi i njëkohshëm i antagonistëve të folatit si trimetoprima, ko-trimoksazoli dhe oksidi i azotit duhet të shmanget. Barnat hepatotoksike dhe nefrotoksike duhet të shmangen. Metotreksati është teratogjenik dhe nuk duhet t’u jepet grave që synojnë të mbeten shtatzënë, gjatë shtatzënisë ose nënave që ushqejnë me gji.
Kujdes
▪ Metotreksati duhet të përdoret me kujdes ekstrem tek pacientët me depresion hematologjik, dëmtim të veshkave, diarre dhe çrregullime ulcerative të traktit gastrointestinal dhe çrregullime psikiatrike.
▪ Është vërejtur toksicitet hepatik, zakonisht i shoqëruar me sëmundje kronike të mëlçisë. Administrimi i dozave të ulëta të metotreksatit për periudha të zgjatura mund të shkaktojë, veçanërisht, toksicitet hepatik. Funksioni i mëlçisë duhet të monitorohet nga afër.
▪ Lezione renale mund të zhvillohen nëse rrjedha e urinës pengohet dhe pH i urinës është i ulët, veçanërisht nëse janë administruar doza të mëdha. Funksioni renal duhet të monitorohet nga afër para, gjatë dhe pas trajtimit. Zvogëloni dozën e metotreksatit tek pacientët me dëmtim të veshkave. Kujdes i veçantë dhe ndërprerja e mundshme e trajtimit tregohen nëse ndodh stomatiti ose toksiciteti gastrointestinal, pasi mund të rezultojë në enterit hemorragjik dhe perforim të zorrëve.
▪ Shtypja hematopoietike e shkaktuar nga metotreksati mund të ndodhë papritur dhe me doza në dukje të sigurta. Numërimi i plotë i gjakut duhet të monitorohet nga afër para, gjatë dhe pas trajtimit.
▪ Limfomat malinje mund të shfaqen tek pacientët që marrin metotreksat me dozë të ulët, në të cilin rast terapia duhet të ndërpritet.
▪ Metotreksati ka një aktivitet imunosupresiv dhe për këtë arsye përgjigja imunologjike ndaj vaksinimit të njëkohshëm mund të ulet. Përveç kësaj, përdorimi i njëkohshëm i një vaksine të gjallë mund të shkaktojë reaksion të rëndë antigjenik.
▪ Pacientët me efuzione pleurale dhe ascit duhet të drenohen para fillimit të terapisë me metotreksat ose trajtimi duhet të ndërpritet.
▪ Tek pacientët me sëmundje pleuropulmonare para-ekzistuese, siç mund të ndodhë si një manifestim i artritit reumatoid dhe çrregullimeve të tjera autoimune të indit lidhës, mjekët duhet të jenë të vëmendshëm ndaj potencialit të efekteve anësore të shkaktuara nga metotreksati në sistemin pulmonar. Pacientët duhet të këshillohen që të kontaktojnë menjëherë mjekët e tyre nëse zhvillojnë kollë ose dispne.
▪ Metotreksati lidhet gjerësisht me proteinat dhe mund të zhvendosë ose të zhvendoset nga ilaçet e tjera acidike. Administrimi i njëkohshëm i agjentëve të tillë si acidi p-aminobenzoik, kloramfenikoli, penicilina, ciprofloksacina, difenilhidantoina, fenitoina, agjentë anti-inflamatorë acidikë, salicilatet, sulfonamidet, tetraciklinat, diuretikët tiazidikë, probenicidi ose sulfinpirazoni ose hipoglikemikët oralë do të zvogëlojnë funksionin e transportit të metotreksatit nga tubulat renale, duke zvogëluar kështu sekretimin dhe pothuajse me siguri duke rritur toksicitetin e metotreksatit.
▪ Doza e metotreksatit duhet të monitorohet nëse fillon trajtimi i njëkohshëm me aspirinë, ibuprofen ose indometacinë (NSAID), pasi përdorimi i njëkohshëm i NSAID-ve është shoqëruar me toksicitet fatal të metotreksatit.
▪ Përgatitjet e vitaminave që përmbajnë acid folik ose derivate të tij mund të ndryshojnë përgjigjen ndaj metotreksatit.
▪ Pas administrimit tek një burrë ose grua që mbetet shtatzënë duhet të shmanget duke përdorur një metodë efektive kontraceptive për të paktën 3 muaj pas përdorimit të metotreksatit.
Monitorimi
Vlerësimi para trajtimit: pasqyrën komplet të gjakut, funksoni e veshkëve, funksionin ë mëlçisë, elektrolitët, radiografi e kraharorit / mushkërive (përveç nëse radiografia e kësaj pjese është bërë brenda 6 muajve të fundit). Testet e funksionit pulmonar duhet të merren në konsideratë në pacientë të zgjedhur.
Pas fillimit të trajtimit të bëhët: pasqyra komplet e gjakut, matja e parametrave të funksonit të veshkëve, matja e parametrave të funksionit të mëlçisë, elektrolitët çdo 2 javë derisa doza e metotreksatit dhe monitorimi të jenë të qëndrueshme për 6 javë; më pas çdo muaj derisa doza dhe sëmundja të jenë të qëndrueshme për 1 vit. Më pas, frekuenca e monitorimit mund të zvogëlohet, bazuar në gjykimin klinik duke marrë parasysh faktorët e rrezikut, duke përfshirë moshën, komorbiditetin, dëmtimin e veshkave, etj.
Monitorimi i sëmundjes
Në 3 muajt e parë: çdo muaj bëhen analizat – pasqyra e plotë e gjakut, kreatinina dhe shkalla e filtrimit të veshkave (GFR e llogaritur), enzimat e mëlçisë (ALT dhe/ose AST) dhe albumina. Pas 3 muajve: të njëjtat analiza bëhen të paktën çdo 12 javë (rreth çdo 3 muaj). Në pacientët me rrezik më të lartë për efekte anësore: analizat mund të bëhen më shpesh sipas rekomandimit të mjekut. Herë pas here: mund të bëhen edhe shpejtësia e sedimentimit të eritrociteve (ESR) ose proteina C-reaktive (CRP) për të vlerësuar nëse ka inflamacion në trup.
Njoftojeni mjekut tuaj
Duhet të kontaktoni mjekun tuaj nëse zhvilloni simptoma të një infeksioni, të tilla si ethe ose kollë, ose nëse mendoni se keni ndonjë efekt anësor. Sigurohuni që ta njoftoni mjekun tuaj nëse jeni shtatzënë, planifikoni të mbeteni shtatzënë ose nëse jeni duke ushqyer me gji. Trajtimi me metotreksat duhet të ndërpritet për të paktën tre muaj para se të përpiqeni të mbeteni shtatzënë. Edhe pse metotreksati nuk duhet të merret gjatë shtatzënisë, ai nuk zvogëlon mundësinë e një gruaje për të mbetur shtatzënë në të ardhmen. Burrat që marrin metotreksat duhet të flasin me mjekun e tyre para përpjekjeve për planifikim familjar. Nëse planifikoni të bëni një ndërhyrje kirurgjikale ose do të merrni kimioterapi ose radioterapi, flisni më parë me mjekun tuaj. /Telegrafi/