Për shumë vite, kontributi i diasporës në zhvillimin e Kosovës është vlerësuar kryesisht përmes remitencave, investimeve dhe mbështetjes së vazhdueshme për familjet e tyre.
Por, përtej kontributit financiar, diaspora përfaqëson edhe një potencial të madh profesional, akademik dhe njerëzor: mijëra profesionistë, studiues, ekspertë dhe të rinj që kanë fituar përvojë në universitete, institucione dhe kompani të vendeve ku jetojnë e punojnë.
Sot, gjithnjë e më shumë, po krijohen mundësi që kjo përvojë të mos mbetet vetëm jashtë kufijve të Kosovës, por të vihet në shërbim të zhvillimit të vendit. Përmes programeve institucionale dhe iniciativave të shoqërisë civile, po ndërtohen ura të reja bashkëpunimi ndërmjet profesionistëve të diasporës dhe institucioneve, universiteteve, organizatave dhe sektorit privat në Kosovë.
Kjo qasje shënon një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si konceptohet marrëdhënia me diasporën: nga një marrëdhënie e bazuar kryesisht në lidhjet familjare dhe kontributin financiar, drejt një partneriteti që synon shkëmbimin e dijes, transferimin e përvojës dhe përfshirjen aktive të profesionistëve në zhvillimin e vendit.
Nga diplomacia qytetare te angazhimi profesional në institucione
Një nga iniciativat konkrete të Qeverisë së Kosovës në këtë drejtim është Programi për Diplomaci Qytetare(Citizen Diplomacy Fellowship – CDF), i iniciuar dhe financuar nga Ministria e Punëve të Jashtme dhe Diasporës.
Programi u krijon profesionistëve të rinj nga diaspora mundësinë që të angazhohen drejtpërdrejt në institucionet publike të Kosovës, duke kontribuar me njohuritë, përvojën profesionale dhe perspektivën ndërkombëtare që kanë fituar jashtë vendit. Përmes këtij angazhimi, synohet jo vetëm forcimi i kapaciteteve institucionale, por edhe krijimi i lidhjeve më të qëndrueshme ndërmjet të rinjve të diasporës dhe vendit të origjinës.
Programi ka kaluar në disa gjenerata të bursistëve. Në qershor të vitit 2025, me përfundimin e angazhimit dhjetëmujor të gjeneratës së tretë, Qeveria bëri të ditur se disa prej pjesëmarrësve kishin shprehur dëshirën për të vazhduar punën dhe jetesën në Kosovë, ndërsa disa të tjerë tashmë kishin bërë plane për të qëndruar në vend.
Ky zhvillim ngre një çështje me rëndësi: a mund të shndërrohen programe të tilla nga mundësi të përkohshme angazhimi në mekanizma afatgjatë për tërheqjen dhe mbajtjen e profesionistëve të rinj në Kosovë?
Përtej përvojës individuale të bursistëve, rëndësi të veçantë ka edhe mënyra se si institucionet i shfrytëzojnë njohuritë e tyre, nëse angazhimi i tyre përkthehet në rezultate konkrete dhe nëse ekzistojnë mundësi për vazhdimësi pas përfundimit të programit.
Universiteti i Prishtinës dhe kthimi i trurit akademik
Një tjetër zhvillim i rëndësishëm po ndodh në sektorin e arsimit të lartë.
Universiteti i Prishtinës ka ndërmarrë hapa konkretë për të tërhequr dhe angazhuar profesorë, studiues dhe ekspertë shqiptarë nga diaspora akademike përmes programit Brain Gain.
Më 30 prill 2025, Senati i Universitetit të Prishtinës miratoi programin Brain Gain dhe rregulloret përkatëse që krijojnë mundësi për transferimin dhe rekrutimin e personelit akademik nga universitete të njohura ndërkombëtare. Një ndër kriteret e përcaktuara është që kandidatët të kenë diplomë nga universitetet e radhitura ndër 400 më të mirat në botë.
Kjo nismë synon që përvoja e fituar në universitete dhe qendra kërkimore ndërkombëtare të kontribuojë drejtpërdrejt në cilësinë e mësimdhënies, kërkimit shkencor dhe zhvillimit akademik në Kosovë.
Rezultatet fillestare tashmë janë duke u konkretizuar. Në mars të vitit 2026, Universiteti i Prishtinës njoftoi për afiliimin e tre profesorëve të tjerë nga universitetet në Suedi dhe Mbretërinë e Bashkuar, duke iu bashkuar pesë kolegëve të tjerë nga diaspora akademike. Ndërkohë, në forumin e korrikut 2026, universiteti bëri të ditur se numri i profesionistëve dhe akademikëve nga diaspora të afiliuar me UP-në ishte afër dhjetë.
Kjo qasje është e rëndësishme jo vetëm për kthimin e ekspertizës në universitet, por edhe për krijimin e bashkëpunimeve kërkimore, lidhjeve me universitetet ndërkombëtare dhe mundësive të reja për studentët dhe studiuesit e rinj në Kosovë.
Në këtë drejtim, Universiteti i Prishtinës po synon të mos e shohë diasporën akademike vetëm si burim të jashtëm të ekspertizës, por si pjesë të komunitetit të vet akademik.
GERMIN dhe OriginAL: Lidhja me vendin fillon te gjeneratat e reja
Përfshirja e diasporës nuk kufizohet vetëm te profesionistët që kanë ndërtuar karrierë jashtë vendit. Një pjesë po aq e rëndësishme e kësaj qasjeje është krijimi i lidhjeve me gjeneratat e reja, veçanërisht me të rinjtë e gjeneratës së dytë dhe të tretë, të cilët mund të kenë lindur dhe janë rritur jashtë Kosovës.
Në këtë drejtim, organizata GERMIN, në bashkëpunim me Global Albanians Foundation, ka zhvilluar programin OriginAL, të lansuar në vitin 2022.
Programi u ofron të rinjve të diasporës, kryesisht të moshës 18–24 vjeç, një përvojë edukative dhe kulturore dyjavore në vendet e origjinës, përmes aktiviteteve vullnetare, vizitave, shkëmbimeve dhe njohjes së drejtpërdrejtë me shoqërinë, kulturën dhe realitetin e Kosovës dhe Shqipërisë.
Qëllimi është që lidhja me vendin e origjinës të mos mbetet vetëm një trashëgimi familjare apo simbolike, por të zhvillohet përmes përvojave konkrete dhe marrëdhënieve personale.
Në gusht të vitit 2026, u hap edicioni i dhjetë i programit OriginAL, duke dëshmuar vazhdimësinë dhe zgjerimin e kësaj iniciative.
Ndonëse OriginAL nuk është program për kthimin profesional apo punësimin e të rinjve në Kosovë, ai përfaqëson një investim në një fazë tjetër të marrëdhënies me diasporën: krijimin e përkatësisë, njohjen e mundësive dhe ndërtimin e lidhjeve që mund të shndërrohen në bashkëpunim profesional, akademik, kulturor apo ekonomik në të ardhmen.
Në anën tjetër, përmes programeve të saj për angazhimin e profesionistëve të diasporës, GERMIN ka krijuar edhe mekanizma konkretë për transferimin e njohurive dhe përvojës në institucione, organizata të shoqërisë civile dhe biznese. Përmes angazhimeve afatshkurtra, mentorimit dhe platformave të rrjetëzimit, profesionistët mund të kontribuojnë pa qenë domosdoshmërisht të detyruar të zhvendosen përgjithmonë në Kosovë.
Kjo e zgjeron konceptin e kthimit: Jo çdo kontribut kërkon një kthim të përhershëm fizik. Në shumë raste, bashkëpunimi profesional, angazhimi i përkohshëm dhe transferimi i vazhdueshëm i njohurive mund të jenë po aq të vlefshëm.
Përtej programeve: A është Kosova e gatshme ta mirëpresë ekspertizën që kthehet?
Pavarësisht këtyre iniciativave, mbetet një pyetje thelbësore: sa të gatshme janë institucionet dhe tregu i punës në Kosovë për ta absorbuar dhe për ta shfrytëzuar këtë ekspertizë?
Kthimi i profesionistëve nuk varet vetëm nga dëshira për t’i kontribuar vendit. Ai ndikohet edhe nga mundësitë për punësim, kushtet e punës, pagat konkurruese, transparenca në rekrutim, merita profesionale dhe mundësitë për zhvillim të mëtejshëm në karrierë.
Për profesionistët që kanë ndërtuar përvojën e tyre në vende me sisteme të konsoliduara institucionale dhe akademike, vendimi për t’u kthyer kërkon më shumë sesa një lidhje emocionale me vendin. Kërkon perspektivë konkrete për të ushtruar profesionin, për të pasur ndikim dhe për të zhvilluar potencialin e tyre.
Për këtë arsye, programet e tilla duhet të shihen si pjesë e një qasjeje më të gjerë shtetërore për tërheqjen dhe qarkullimin e trurit (brain gain and brain circulation), ku kthimi i përhershëm është një mundësi, por edhe bashkëpunimi afatgjatë dhe shkëmbimi i ekspertizës janë objektiva po aq të rëndësishëm.
Në fund, suksesi i këtyre iniciativave nuk duhet të matet vetëm me numrin e pjesëmarrësve, bursistëve apo profesionistëve të angazhuar, por me ndikimin që ata arrijnë të kenë në institucione, universitete, ekonomi dhe shoqëri.
Kosova nuk ka nevojë vetëm që diaspora të kthehet. Ka nevojë të krijojë kushte që njerëzit e saj, kudo që jetojnë, të kenë mundësi reale të kontribuojnë, të bashkëpunojnë dhe të ndërtojnë së bashku të ardhmen e vendit.