Një përvojë e zakonshme që u ndodh shumë njerëzve mund të lidhet me mënyrën se si truri përpunon informacionin, ndryshimet e mjedisit dhe vëmendjen. Studimet shkencore e kanë shqyrtuar këtë fenomen, por tregojnë se ai nuk ndodh gjithmonë për të njëjtën arsye.
A ju ka ndodhur ndonjëherë të ngriheni nga divani, të shkoni në kuzhinë ose në një dhomë tjetër dhe, sapo mbërrini, të harroni plotësisht se çfarë po kërkonit? Mund të qëndroni për disa sekonda duke u përpjekur të kujtoni qëllimin tuaj, derisa ndonjëherë ai t’ju rikthehet sapo ktheheni në vendin ku ishit më parë.
Kjo situatë e përditshme ka tërhequr vëmendjen e studiuesve të psikologjisë dhe kujtesës. Në literaturën shkencore njihet si “efekti i derës” (doorway effect), ose efekti i përditësimit të vendndodhjes.
Çfarë ndodh në tru kur kalojmë nga një dhomë në tjetrën?
Një nga shpjegimet e propozuara është se truri e organizon përvojën tonë në ngjarje dhe situata të veçanta. Kur ndryshojmë ambient, ai mund ta përditësojë përfaqësimin mendor të situatës, duke e bërë më pak të qasshëm një informacion që lidhej me momentin e mëparshëm.
Për shembull, mund të jeni duke menduar të merrni një gotë ujë, por gjatë rrugës drejt kuzhinës vëmendja juaj kalon te diçka tjetër. Kur hyni në kuzhinë, qëllimi fillestar mund të mos ju vijë menjëherë në mendje.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se truri e fshin kujtimin. Në shumë raste, bëhet fjalë për vështirësi të përkohshme në rikujtimin e informacionit, jo domosdoshmërisht për humbjen e tij.
Çfarë kanë zbuluar studimet shkencore?
Një studim i publikuar në vitin 2006 nga psikologët Gabriel Radvansky dhe David Copeland, në revistën Memory & Cognition, shqyrtoi mënyrën se si ndryshimi i ambientit ndikon në kujtesën e objekteve. Studiuesit gjetën se informacioni për disa objekte bëhej më pak i qasshëm pasi pjesëmarrësit kalonin në një hapësirë tjetër. Studimi shkencor
Në vitin 2011, Radvansky, Sabine Krawietz dhe Andrea Tamplin e hulumtuan më tej këtë fenomen, duke përdorur si mjedise virtuale, ashtu edhe një mjedis fizik. Rezultatet treguan se efekti i ndryshimit të vendndodhjes mund të shfaqej në të dyja kushtet. Studimi i vitit 2011
Por kërkimet e mëvonshme kanë treguar se fenomeni nuk është aq i thjeshtë sa mund të duket.
Një studim i publikuar në vitin 2021 në revistën BMC Psychology testoi efektin përmes katër eksperimenteve, duke përfshirë realitetin virtual dhe lëvizjen në mjedise reale. Studiuesit nuk gjetën një efekt të qëndrueshëm të dyerve në harresë në të gjitha eksperimentet. Megjithatë, kur pjesëmarrësit kishin ngarkesë më të madhe në kujtesën e punës, u vunë re disa vështirësi në dallimin e informacionit të saktë nga ai i pasaktë.
Kjo tregon se kalimi nga një dhomë në tjetrën nuk na bën automatikisht të harrojmë, dhe se faktorë të tjerë, përfshirë ngarkesën mendore dhe vëmendjen, mund të kenë rëndësi. Studimi i vitit 2021
A është faji i derës apo i shpërqendrimit?
Shkencëtarët nuk e konsiderojnë derën si një shkak të vetëm dhe të provuar të harresës. Një shpjegim i mundshëm është se ndryshimi i mjedisit shërben si kufi mes dy situatave mendore, duke ndikuar në mënyrën se si rikujtojmë atë që po bënim më parë.
Edhe shpërqendrimi mund të luajë rol. Nëse jemi duke menduar për disa gjëra njëkohësisht, qëllimi që kishim në mendje mund të humbasë përkohësisht nga fokusi ynë.
Kështu, kur hyjmë në një dhomë dhe harrojmë arsyen e vajtjes, nuk duhet të nxjerrim menjëherë përfundimin se kemi një problem me kujtesën. Ky është një fenomen që është studiuar në psikologjinë njohëse, por shpjegimi i plotë i tij mbetet i hapur për kërkime të mëtejshme.
Si mund ta shmangim këtë harresë të përditshme?
Edhe pse nuk mund ta kontrollojmë gjithmonë mënyrën se si funksionon kujtesa, disa zakone praktike mund të ndihmojnë:
Përqendrohuni te qëllimi: Para se të largoheni, përsëriteni shkurt në mendje atë që dëshironi të bëni.
Shmangni shpërqendrimet: Nëse është e mundur, përpiquni të mos kaloni menjëherë te një mendim tjetër gjatë rrugës.
Përdorni shënime: Për detyra të rëndësishme, një shënim në telefon ose në letër mund t’ju ndihmojë të mos mbështeteni vetëm te kujtesa.
Kthehuni te konteksti fillestar: Nëse harroni çfarë po kërkonit, ndonjëherë rikujtimi i vendit ku ishit dhe i veprimit që po bënit mund t’ju ndihmojë të rindërtoni qëllimin.
Kur duhet t’i kushtojmë më shumë vëmendje harresës?
Harresa e rastësishme e një qëllimi të vogël është ndryshe nga problemet e shpeshta të kujtesës që pengojnë jetën e përditshme. Nëse harresa bëhet e vazhdueshme, përkeqësohet ose shoqërohet me vështirësi në kryerjen e detyrave të zakonshme, është e arsyeshme të kërkohet këshillë mjekësore.
Sipas Shoqatës Amerikane të Psikologjisë (APA), problemet e kujtesës që pengojnë funksionimin e përditshëm meritojnë vlerësim profesional. Udhëzuesi i APA-së për kujtesën