Disa njerëz kërkojnë falje edhe kur janë lënduar nga të tjerët. Psikologët shpjegojnë si krijohet kjo ndjenjë e vazhdueshme faji dhe si mund të çlirohemi prej saj
Një vështrim i ftohtë, një mesazh pa përgjigje apo një fjali e thënë me ton të pazakontë. Ndonjëherë mjafton kaq që të fillojmë ta fajësojmë veten: “Mos thashë diçka gabim?”, “Ndoshta duhej të veproja ndryshe”, “Me siguri e kam unë fajin”.
Edhe kur arsyeja na thotë se nuk kemi bërë asgjë të gabuar, ndjenja e fajit vazhdon. Rikthehemi te bisedat, analizojmë çdo fjalë dhe kërkojmë gabime që ndoshta nuk ekzistojnë.
Psikologët shpjegojnë se ky model mendimi shpesh zhvillohet gradualisht, përmes përvojave të fëmijërisë, marrëdhënieve familjare dhe mënyrës se si mësojmë ta fitojmë dashurinë dhe pranimin.
Kur fëmija mëson të ndihet përgjegjës për emocionet e të tjerëve
Fëmijët nuk lindin me bindjen se janë fajtorë për gjithçka që ndodh përreth tyre. Kjo bindje mund të formohet nga mesazhet që dëgjojnë vazhdimisht.
“Shiko sa më mërzite”, “Për shkakun tënd jam nervoz”, “Po të ishe sjellë mirë, kjo nuk do të ndodhte”.
Prindërit zakonisht nuk i thonë këto fjalë për ta lënduar fëmijën. Megjithatë, përsëritja e tyre mund ta bëjë atë të besojë se është përgjegjës për gjendjen emocionale të të rriturve.
Në moshën madhore, kjo shfaqet në mënyra të ndryshme. Partneri është i mërzitur dhe menjëherë kërkojmë fajin te vetja. Një mik nuk përgjigjet dhe mendojmë se e kemi ofenduar. Një koleg është i pakënaqur dhe ndihemi të detyruar ta përmirësojmë situatën.
Natyrisht, në krijimin e këtyre modeleve ndikojnë edhe temperamenti, përvojat shkollore, kritikat dhe marrëdhëniet e mëvonshme.
Çfarë zbuluan shkencëtarët për ndjenjën e fajit?
Një meta-analizë e publikuar në Child Development shqyrtoi 65 mostra kërkimore me gjithsej 19.144 pjesëmarrës.
Rezultatet treguan se marrëdhëniet problematike prind-fëmijë lidheshin me nivele më të larta turpi dhe faji jopërshtatës. Ndërkaq, marrëdhëniet pozitive lidheshin me forma më të shëndetshme të përgjegjësisë personale.
Megjithatë, lidhjet statistikore ishin relativisht të vogla dhe studimi nuk dëshmon se mënyra e edukimit shkakton domosdoshmërisht vështirësi emocionale.
Pse ndonjëherë është më lehtë ta fajësojmë veten?
Në pamje të parë duket paradoksale. Përse dikush merr përsipër fajin për diçka që nuk e ka shkaktuar?
Një shpjegim psikologjik lidhet me nevojën për kontroll.
Nëse besojmë se një ngjarje e pakëndshme ndodhi për shkakun tonë, mund të mendojmë se herën tjetër kemi mundësi ta parandalojmë.
Por pranimi se disa gjëra janë jashtë kontrollit tonë është shumë më i vështirë.
Njerëzit mund të largohen edhe kur jemi sjellë mirë me ta. Dikush mund të zemërohet pa qenë ne përgjegjës. Humbjet, sëmundjet dhe dështimet nuk janë domosdoshmërisht pasojë e veprimeve tona.
Prandaj, pas vetëfajësimit të vazhdueshëm mund të qëndrojë frika nga pasiguria, refuzimi ose humbja e kontrollit.
“Kam gabuar” nuk është njësoj si “Nuk vlej”
Psikologjia bën një dallim të rëndësishëm ndërmjet fajit dhe turpit.
Faji lidhet kryesisht me një veprim: “Kam bërë diçka gabim”. Ai mund të jetë i dobishëm, sepse na nxit të kërkojmë falje dhe ta korrigjojmë sjelljen.
Turpi prek mënyrën si e shohim veten: “Unë nuk jam mjaftueshëm i mirë”.
Problemi fillon kur një gabim i zakonshëm shndërrohet në bindjen se nuk meritojmë respekt, dashuri apo mirëkuptim.
Si të ndalojmë së marrë përsipër fajin për gjithçka?
Ndryshimi fillon me një pyetje të thjeshtë: “Për çfarë jam realisht përgjegjës në këtë situatë?”
Nëse dikush zhgënjehet nga vendimi ynë, kjo nuk do të thotë se kemi gabuar. Nëse refuzojmë një kërkesë, nuk do të thotë se jemi egoistë.
Një hap tjetër është të mos kërkojmë falje për nevojat, kufijtë apo mendimet tona.
Po aq e rëndësishme është të zhvillojmë më shumë dhembshuri ndaj vetes.
Një meta-analizë tjetër, me të dhëna nga 19 studime dhe 1.350 pjesëmarrës, tregoi se ndërhyrjet e përqendruara te dhembshuria ndaj vetes mund ta zvogëlojnë ndjeshëm vetëkritikën.
Një ushtrim i dobishëm është të pyesim veten: “A do t’ia thosha një miku atë që ia them vazhdimisht vetes?”
Kur ndjenja e fajit bëhet barrë emocionale
Faji i herëpashershëm është pjesë normale e jetës. Por kur bëhet i përditshëm, prish gjumin, marrëdhëniet ose aftësinë për të marrë vendime, ndihma psikologjike mund të jetë e dobishme.
Psikoterapia ndihmon në identifikimin e mendimeve automatike dhe ndërtimin e një raporti më realist me përgjegjësinë personale.
Sepse nuk mund t’i bëjmë të gjithë të lumtur, të parandalojmë çdo humbje apo të zgjidhim çdo problem.
Nuk jemi përgjegjës për gjithçka që na ndodh. Dhe nuk kemi pse të jetojmë duke kërkuar vazhdimisht falje për gjëra që nuk i kemi shkaktuar. /Telegrafi/