Procesi i zgjerimit të Bashkimit Evropian, pengesat politike dhe dypalëshe, kriteret e anëtarësimit, si dhe rëndësia e bashkëpunimit rajonal, ishin temat kryesore të diskutuara në panelin e tretë të Samitit të Paqes dhe Demokracisë në Kosovë, me titull “Zgjerimi në lëvizje të ngadaltë: Kosova dhe Ballkani Perëndimor në rrugën drejt BE-së”, raporton Eknomia Online.
Paneli trajtoi humbjen e momentumit dhe të besueshmërisë së procesit të zgjerimit, kufizimet politike dhe strukturore me të cilat përballet Bashkimi Evropian, si dhe mundësinë për të ndërtuar një vizion të ri për anëtarësimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor në BE.
Në diskutim morën pjesë Dr. Lorenca Bejko, eksperte e të drejtave të njeriut, akademike dhe ish-diplomate; Dr. Ardita Abazi Imeri, drejtoreshë e programit dhe bashkëthemeluese e Institutit për Politika Evropiane (EPI) në Shkup; Flamur Junuzi, zyrtar koordinues në Sekretariatin e CEFTA-s në Bruksel; dhe ëorëe Bojovië, këshilltar parlamentar në Parlamentin Evropian.
Dr. Lorenca Bejko foli për faktorët që, sipas saj, ndikojnë në dinamikat e zgjerimit të Bashkimit Evropian, duke përmendur edhe dimensionin fetar dhe dallimet ndërmjet vendeve të rajonit në raport me procesin e integrimit.
“Fakti që shumica dërrmuese e vendeve në Evropë janë anëtare themeluese, shumica e tyre kanë këtë element fetar, një element fetar, i cili është mjaft pozitiv për Malin e Zi. Ata janë si ortodoksë, katolikë apo ortodoksë, në krahasim me Shqipërinë, për shembull, sepse ky ishte një nga elementët kryesorë që kam sjellë në tezën time për studimet e doktoraturës. E bëra në diplomaci dhe pakica dhe të drejtën e BE-së. Unë dhe profesori im francez në atë kohë vendosëm se feja është një mbajtëse çelësash e madhe, e cila po përpiqet të punojë pas perdeve në Bashkimin Evropian“, tha ajo.
Ajo argumentoi se faktorë të tillë mund të ndikojnë në mënyrën se si perceptohen vendet kandidate dhe në ritmin e përparimit të tyre drejt anëtarësimit.
“Se cili vend duhet, le të themi, të përshpejtojë procesin duke pasur një rrugë më të mirë në krahasim me pjesën tjetër të vendeve të Ballkanit Perëndimor. Në të njëjtën mënyrë siç po përpiqeshin të jepnin një dritë jeshile për Ukrainën, për shembull, në krahasim me atë që po ndodhte gjatë luftës me Rusinë. Dhe në të njëjtën mënyrë si Mali i Zi, përveç faktit që ka qenë një vend udhëheqës në krahasim me pjesën tjetër të Ballkanit Perëndimor, elementit fetar është mjaft pozitiv, në një farë mënyre. Sipas kësaj, dua të them se është mjaft pozitiv që do të ketë një dritë jeshile për BE-në, sipas mendimit tim. Sepse në Shqipëri, për shembull, fakti që ne po përpiqemi të jemi një, le të themi, rol-luajtës i mirë me Turqinë ka vënë në pritje progresin tonë tani me atë që po ndodhë“, thotë ajo.
Bejko u ndal edhe te situata e protestave në Shqipëri, duke ngritur shqetësime për dhunën dhe mbrojtjen e dinjitetit njerëzor. Ajo vlerësoi se institucionet ndërkombëtare duhet të luajnë një rol përballë situatave të tilla.
“Dua të them, një nga pjesëmarrësit tha se ka mjaft protesta në vend dhe madje në momentin që po flisnim, është mjaft e dhunshme dhe unë besoj se institucionet ndërkombëtare duhet të imponohen disi sepse kjo është një krizë masive me dinjitetin njerëzor dhe fakti që ata po përpiqen të dhunojnë fëmijë e kështu me radhë. Por gjithsesi, le ta sjellim në temë. Siç thashë, për Malin e Zi, elementi fetar është mjaft pozitiv për ta. Kështu që po“, shtoi ajo.
Dr. Ardita Abazi Imeri theksoi se ngecja e procesit të integrimit evropian nuk mund t’i atribuohet vetëm mosmarrëveshjeve dypalëshe ndërmjet vendeve të rajonit dhe shteteve anëtare të BE-së. Sipas saj, përvoja e Maqedonisë së Veriut tregon se pengesat politike dhe regresi demokratik mund të ndërthuren, duke e vështirësuar përparimin.
“Në fakt, unë dua të kem një qasje më të kujdesshme për t’i drejtuar gjithçka çështjeve dypalëshe, pse ne nuk po ecim përpara me procesin. Unë kam një qasje më të balancuar sepse në Maqedoninë e Veriut kemi përvojë, bllokim për shkak të procesit dypalësh dhe bllokim për shkak të prapakthimit demokratik në vend. Dhe ne kemi pasur progres, pastaj regres, pastaj disi jemi përpjekur të rimarrim hov. Dhe unë them se ne duhet t’i shikojmë këto dy çështje së bashku dhe këto dy probleme së bashku“, u shpreh ajo.
Sipas saj, dobësimi i perspektivës së anëtarësimit e ul motivimin e qeverive për të ndërmarrë reforma të vështira politikisht, ndërsa mungesa e progresit i bën shtetet anëtare më pak të gatshme për të mbështetur përparimin e vendeve kandidate.
“Sepse kur nxitjet veniten, vendet nuk kanë nxitje për të ecur përpara me mjedise politikisht të kushtueshme dhe kjo kthehet mbrapsht në një farë mënyre në shtëpi. Pra, nëse ne bëjmë më pak dhe qeveritë bëjnë më pak. Dhe pastaj në këmbim, kur BE-ja e sheh se nuk ka progres, atëherë vendet anëtare nuk janë të gatshme ta shtyjnë vendin përpara. Pra, kemi një përzierje elementesh?”, thekson ajo.
Abazi Imeri theksoi se edhe kur një vend ndërmerr hapa për të zgjidhur një kontest politik, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se pengesat e tjera për anëtarësim janë tejkaluar.
“Ne themi se e ndryshuam vendin, nuk është e padrejtë. Po, por pastaj në sipërfaqe kishte çështje të tjera që shtetet e tjera anëtare ngurronin t’i shtynin edhe më shumë. Kështu që unë them se ne duhej t’i lëviznim gjërat në paralel, gjë që nuk e bëmë. Të gjitha forcat dhe angazhimet politike ishin të fokusuara vetëm te bllokimi politik dhe ne i lamë çështjet e tjera pa u adresuar, kështu që në thelb kjo pengoi në fund të luanim vetëm me kartën e bllokimit politik dhe t’ia shisnim vendit këtë“, u shpreh tutje ajo
Ajo nënvizoi kështu rëndësinë e reformave të brendshme dhe të trajtimit të njëkohshëm të të gjitha kritereve që lidhen me integrimin evropian, në mënyrë që procesi të mos reduktohet vetëm në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve politike.
Flamur Junuzi, zyrtar koordinues në Sekretariatin e CEFTA-s në Bruksel, u fokusua te përgjegjësia e vendeve të Ballkanit Perëndimor për të zbatuar angazhimet që kanë marrë përsipër dhe për të thelluar bashkëpunimin ekonomik rajonal.
“E dini, deri më tani, fokusi ka qenë më shumë te ajo që ne përdorim me ju, e dini, sepse procesi i zgjerimit, nëse mund ta them në terma shumë bazë, ka dy këmbë: njëra është Brukseli dhe tjetra është vendi kandidat ose kandidati i mundshëm. Dhe unë mendoj se ne po i kushtojmë shumë më shumë vëmendje disa apekteve që ne si rajon, si Ballkan Perëndimor, mund t’i kontrollojmë. Shumë nga dinamikat brenda BE-së, ndërkohë që ka shumë angazhime që duhet të zbatohen në praktikë, dhe më pas Ballkani Perëndimor u pajtua mes veti“, tha ai.
Junuzi theksoi se bashkëpunimi ekonomik rajonal duhet parë si një hap konkret drejt integrimit më të thellë me tregun evropian, por jo si alternativë ndaj anëtarësimit të plotë në Bashkimin Evropian.
“Kështu që, dhe unë mendoj se kjo është shumë e rëndësishme dhe shumë kritike. Pra, tregu i përbashkët rajonal, e dini, ideja e tregut të përbashkët rajonal nuk është një zëvendësim i anëtarësimit në BE, por është në thelb, e dini, si të thuash, së pari ju duhet të bashkëpunoni në nivel të Ballkanit Perëndimor, pastaj do të keni qasje në tregun e vetëm të BE-së, i cili gradualisht do të ecë drejt anëtarësimit, anëtarësimit të plotë“, shtoi ai.
Ai përmendi dy instrumente të rëndësishme për bashkëpunimin dhe zhvillimin ekonomik të rajonit: Planin e Veprimit për Tregun e Përbashkët Rajonal 2025–2028 dhe Planin e Rritjes së BE-së për Ballkanin Perëndimor, me një vlerë të përgjithshme prej gjashtë miliardë eurosh.
“Pra, këtu, mendoj se kemi dy korniza shumë gjithëpërfshirëse, e dini, të cilat janë shumë konkrete për sa i përket rezultateve. Ne kemi Planin e Veprimit për Tregun e Përbashkët Rajonal 2025-2028. Ne kemi gjithashtu Planin e Rritjes, i cili është gjithashtu mjaft i madh për sa i përket parave, 6 miliardë, e dini. Të mos harrojmë se, e dini, ai përfshin një pjesë mjaft të madhe për sa i përket përqindjeve të PBB-së së Ballkanit Perëndimor. Pra, e dini, është mjaft thelbësor“, thotë ai.
Sipas Junuzit, zbatimi i këtyre angazhimeve mund të sjellë përfitime të drejtpërdrejta për qytetarët dhe bizneset, duke lehtësuar lidhjet ekonomike dhe duke afruar vendet e rajonit me Bashkimin Evropian.
“Dhe në këtë drejtim, mendoj se fokusi i Ballkanit Perëndimor duhet të jetë këtu, e dini, në zbatimin e angazhimeve që ata tashmë kanë marrë përsipër. Pse? Së pari, kjo do të ketë një ndikim në jetën e njerëzve, bizneseve, duke u integruar me njëri-tjetrin për sa i përket thellimit të lidhjeve ekonomike, e dini, brenda rajonit. Dhe kjo do të ketë një ndikim, një ndikim ekonomik, i cili, e dini, në një mënyrë do të kontribuojë në përmirësimin e jetës sonë, por në të njëjtën kohë ky proces do të na afrojë më shumë me BE-në“, tha ai.
ëorëe Bojovië, këshilltar parlamentar në Parlamentin Evropian, u ndal te parimi i meritave në procesin e zgjerimit, duke theksuar se kriteret për përparimin drejt anëtarësimit nuk kufizohen vetëm te kapacitetet administrative dhe reformat e brendshme.
“Gjëja e dytë ka të bëjë me çështjen e meritës që përmendët, dhe se çfarë ka ndryshuar. Dhe unë mendoj se aty qëndron mospërputhja më e madhe kur flasim për bazën e meritës, dhe natyrisht në zgjerim është politike sepse shtetet anëtare, sepse unanimiteti. Por atje një gjë ndryshoi, dhe unë e shikoj atë nga shembulli i Serbisë, një vend nga vij, se Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë (CFSP) u bë kriter i bazuar në merita“, tha ai.
Bojovië iu referua qëndrimit të presidentit serb, Aleksandar Vuçiq, në vitin 2022, kur ai kishte shprehur pakënaqësi për mungesën e përparimit të Serbisë në procesin e anëtarësimit, pavarësisht hapave që pretendonte se vendi kishte ndërmarrë.
“Përafrimi me CFSP është diçka që Vuçiq nuk e ka kuptuar në vitin 2022 kur thoshte: ‘Ne bëmë gjithçka që na u kërkua, por nuk e kemi Klusterin 3’, Klusterin famëkeq 3, apo çdo gjë tjetër, domethënë. Përafrimi me politikën e jashtme dhe të sigurisë të Bashkimit në momentin kur Bashkimi është në luftë do të thotë të bësh meritat që Bashkimi po të kërkon për të përparuar“, u shpreh ai.
Sipas tij, ky dimension duhet kuptuar edhe në kontekstin e luftës së Rusisë kundër Ukrainës dhe të pritshmërive të BE-së ndaj vendeve që synojnë anëtarësimin.
Bojovië theksoi se krahasimet që bëhen në Ballkanin Perëndimor me Ukrainën dhe Moldavinë shpesh nuk marrin parasysh të gjitha dimensionet politike të procesit.
“Dhe kjo është gjithashtu kur ne qeshim nga Ballkani me Ukrainën dhe Moldavinë duke thënë: ’Kë po mashtrojnë ata, e dini? Ata nuk mund të jenë më të mirë se ne për sa i përket kapacitetit administrativ, kësaj e asaj, korrupsionit. Por ekziston ky element që është gjithashtu pak nga perspektiva e Ballkanit pak i padukshëm, dhe unë mendoj se duhet të hapemi në atë kuptim dhe në fakt e bazuar në merita do të thotë gjithashtu CFSP“, tha ai.