Blerja, shitja apo dhënia me qira e një prone në Kosovë nuk përfundon vetëm me nënshkrimin e kontratës. Në varësi të llojit të pronës, statusit të palëve dhe natyrës së transaksionit, mund të lindin disa obligime tatimore që shpesh nuk njihen paraprakisht nga qytetarët. Njohja e këtyre rregullave ndihmon në shmangien e kostove të papritura dhe të problemeve ligjore që mund të shfaqen më vonë.
TVSH-ja dhe pronat e paluajtshme
Norma standarde e Tatimit mbi Vlerën e Shtuar në Kosovë është 18 për qind, por kjo nuk nënkupton që çdo shitje prone i nënshtrohet automatikisht kësaj norme. Sipas legjislacionit në fuqi, shitja e tokës së papunuar e të pandërtuar, si dhe shitja e shtëpive, banesave dhe pronave të tjera që përdoren për banim, përfshirë garazhet dhe bodrumet përkatëse, janë të liruara nga TVSH-ja.
Situata ndryshon kur bëhet fjalë për prona komerciale ose afariste. Shitja e objekteve komerciale, si dhe dhënia me qira e pronës së paluajtshme për qëllime komerciale, nuk janë të liruara nga TVSH-ja, me përjashtim të tokës. Kur transaksionet e tilla realizohen nga një person i tatueshëm në kuadër të aktivitetit ekonomik, aplikohet norma standarde prej 18 për qind, e cila ngarkohet dhe deklarohet nga shitësi apo qiradhënësi.
Është me rëndësi të theksohet se fakti që blerësi është kompani nuk i jep automatikisht të drejtën e rikthimit të TVSH-së. Kjo e drejtë varet nga statusi i blerësit si tatimpagues i TVSH-së, si dhe nga përdorimi i pronës për aktivitete që lejojnë zbritjen e tatimit.
Fitimi kapital: si llogaritet tatimi kur shitet një pronë
Kur nga shitja e një prone realizohet një fitim, ky fitim trajtohet nga legjislacioni si fitim kapital dhe tatohet ndryshe nga sa mendohet zakonisht. Tatimi nuk llogaritet mbi tërë vlerën e shitjes, por vetëm mbi diferencën pozitive ndërmjet çmimit të shitjes dhe kostos fillestare të pronës, duke marrë parasysh edhe shpenzimet dhe rregullimet e lejuara e të dokumentuara.
Për ta ilustruar më qartë, nëse një pronë blihet për 100 mijë euro dhe më vonë shitet për 130 mijë euro, baza mbi të cilën llogaritet fitimi kapital, para rregullimeve tjera, është 30 mijë euro dhe jo shuma e plotë prej 130 mijë eurosh.
Trajtimi tatimor ndryshon në varësi të palës. Personat juridikë e paguajnë Tatimin në të Ardhurat e Korporatave me normë 10 për qind të të ardhurave të tatueshme, ndërsa te personat fizikë, fitimi kapital përfshihet në deklarimin vjetor dhe trajtohet sipas rregullave të Tatimit në të Ardhurat Personale.
Tatimi vjetor në pronë
Përgjegjësia për pagesën e tatimit vjetor në pronë bie mbi pronarin. Në raste specifike, si vdekja e pronarit, pamundësia për ta identifikuar atë ose ndërprerja e veprimtarisë së biznesit, ky obligim mund t’i kalojë personit që e posedon pronën, qoftë ligjërisht apo faktikisht.
Ligji Nr. 06/L-005, i ndryshuar dhe plotësuar me Ligjin Nr. 08/L-224, ka vendosur një sistem progresiv të tatimit në pronë, ku norma tatimore rritet me rritjen e vlerës së pronës. Pjesa e vlerës deri në 100 mijë euro tatohet me një normë ligjore që shkon nga 0.10 deri në 1 për qind, ndërsa pjesët e vlerës që kalojnë këtë prag, deri te 500 mijë euro, mes 500 mijë dhe 1 milion euro, mes 1 dhe 5 milionë euro, apo mbi 5 milionë euro, tatohen me norma progresivisht më të larta, që në intervalin ligjor arrijnë deri në 1 për qind.
E rëndësishme për t’u kuptuar është se ky tatim llogaritet në mënyrë progresive, çka do të thotë se norma më e lartë aplikohet vetëm mbi pjesën e vlerës që e kalon një prag të caktuar, jo mbi tërë vlerën e pronës. Përveç kësaj, normën konkrete brenda intervalit ligjor e cakton çdo komunë veç e veç, prandaj dy prona me vlerë të njëjtë, por të vendosura në komuna të ndryshme, mund të kenë obligime tatimore të ndryshme.
Si tatohet qiraja
Kur një tatimpagues paguan qira për një pronë, ai është i obliguar të mbajë në burim 9 për qind të qirasë bruto në momentin e pagesës apo kreditimit dhe ta transferojë këtë shumë në Administratën Tatimore të Kosovës, përveç rasteve kur të ardhurat e qiradhënësit janë të liruara nga tatimi.
Për ta shpjeguar praktikisht, nëse qiraja bruto është 1,000 euro, tatimi i mbajtur në burim është 90 euro, ndërsa qiradhënësi merr në fund 910 euro.
Situata ndryshon kur qiramarrësi është person fizik pa aktivitet afarist. Në këtë rast, ai nuk bën mbajtjen në burim, ndërsa obligimi për deklarimin dhe pagesën e tatimit i kalon qiradhënësit. Sipas skemës standarde, ligji lejon një zbritje prej 10 për qind të të ardhurave bruto për shpenzime, dhe mbi të ardhurën e mbetur aplikohet një tatim prej 10 për qind, çka në praktikë rezulton në një barrë tatimore prej 9 për qind të qirasë bruto.
Rreziqet e mosdeklarimit apo mospagesës
Mosrespektimi i afateve për deklarimin apo pagesën e tatimeve mund të ketë pasoja të konsiderueshme. Përveç detyrimit tatimor të papaguar, mund të shtohen kamata dhe gjoba shtesë, të fillojnë procedura të mbledhjes së detyrueshme, madje mund të krijohen edhe pengesa gjatë procedurave të mëvonshme që lidhen me vetë pronën, si shitja apo transferimi i saj.
Për këtë arsye, para se të kryhet një transaksion me pronë, qoftë shitje, blerje apo dhënie me qira, rekomandohet të verifikohen paraprakisht detyrimet e papaguara të tatimit në pronë, si dhe çdo obligim tjetër tatimor që mund të lidhet me transaksionin. Një hap i tillë parandalues mund të kursejë kohë, para dhe probleme ligjore në të ardhmen.