BE-ja do të ridrejtojë fondet për reformat në Ballkanin Perëndimor drejt vendeve kryesuese, Malit të Zi, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut, pasi vendet e tjera po përpiqen të përmbushin afatet e reformave.
Komisioni Evropian është gati të rishpërndajë fondet në kuadër të mjetit të hartuar për të nxitur financiarisht vendet e Ballkanit Perëndimor që të kryejnë reformat e kërkuara për anëtarësim në BE në favor të vendeve “kryesore”, thanë dy zyrtarë të BE-së për Euronews.
Programi i Reformës dhe Rritjes për Ballkanin Perëndimor u krijua në vitin 2024 për t’u dhënë vendeve kandidate në rajon mbështetje financiare të lidhur me kushte të rrepta, kryesisht zbatimin e reformave të nevojshme për t’u bashkuar me bllokun.
Mjeti mbulon periudhën 2024-2027, me ambicien e dyfishimit të madhësisë së ekonomive të Ballkanit Perëndimor brenda dekadës së ardhshme.
Megjithatë, sipas të dhënave të vetë Komisionit, vetëm rreth 673 milionë euro janë lëshuar në kuadër të këtij fondi, nga 6 miliardë euro të disponueshme. Pothuajse i gjithë ky fond ka shkuar vetëm në tre nga gjashtë vendet kandidate.
Mali i Zi, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut janë më të përparuarat në procesin e pranimit, falë axhendave të tyre të reformave të brendshme. Bosnja dhe Hercegovina, Kosova dhe Serbia, në të kundërt, konsiderohen përgjithësisht si të prapambetura.
Instrumenti kërkon që reformat të përfundojnë brenda afateve të dakorduara — nëse nuk arrihet një i tillë, Komisioni mund të mbajë një pjesë ose të gjitha fondet që korrespondojnë me atë kusht.
Përfituesit kanë një vit kohë për të përmbushur kushtet përpara se fondet të rialokohen, përveç vitit të parë kur afati zgjatet në dy vjet. Kjo do të thotë se fundi i qershorit ishte afati i parë i tillë.
“Siç nënvizon rregullorja, aty ku hapat e reformës nuk janë përmbushur dhe kanë skaduar brenda periudhës së hirit, fondet përkatëse mund të rishpërndahen midis përfituesve të tjerë”, tha një zëdhënës i Komisionit për Euronews.
“Lidhur me hapat që duheshin ndërmarrë më 30 qershor 2026, Komisioni tani do të kryejë një vlerësim gjithëpërfshirës dhe objektiv për të gjithë përfituesit”, shtoi zëdhënësi.
Me fjalë të tjera, Komisioni është i vendosur të rishpërndajë paratë e pashpenzuara te vendet që gjykohen se po bëjnë përparimin më të madh në reforma. Këto janë Mali i Zi dhe Shqipëria, të ashtuquajturit kryesues, dhe Maqedonia e Veriut, e cila gjithashtu ka një historik të mirë reformash.
Humbësi më i madh pritet të jetë Bosnja dhe Hercegovina, e cila deri më tani nuk ka marrë asnjë financim nga ky program, pasi ka dështuar të zbatojë asnjë nga reformat e kërkuara – kryesisht për shkak të strukturës së saj komplekse institucionale. Kosova dhe Serbia gjithashtu pritet të jenë në disavantazh, edhe pse ato tashmë kanë marrë disa disbursime.
Kjo situatë u certifikua që në prill, kur Komisionerja e Zgjerimit Marta Kos u shkroi të gjitha vendeve të Ballkanit Perëndimor, duke i nxitur ato të përshpejtonin reformat ose rrezikonin të humbisnin paratë e ofruara në kuadër të instrumentit.
Zyrtarët e BE-së theksojnë se ky instrument ofron fonde nxitëse: Komisioni nuk po heq para, thonë ata, pasi vendet nuk kanë pasur kurrë të drejtë për to, përveç nëse kanë zbatuar reformat në fjalë.
«Është si të punosh me orë», tha një zyrtar i BE-së, duke kërkuar të mbetej anonim për të folur hapur. «Paguhesh vetëm për punën që bën në të vërtetë».
Komisioni pritet t’u japë shteteve anëtare më shumë detaje mbi këtë çështje më vonë këtë muaj, duke përfshirë edhe sasinë e fondeve që do të rialokohen.
Mundësi të tjera të mundshme përfshijnë ndarjen e parave shtesë në mënyrë të barabartë midis të gjitha vendeve të Ballkanit Perëndimor për asistencë teknike, transferimin e parave në vende të tjera kandidate jashtë rajonit, ose edhe transferimin e parave përsëri në buxhetin e BE-së.
“Reformat duhet të mbeten një përparësi për përfituesit, në mënyrë që ata të përfitojnë sa më shumë nga ajo që ofron Plani i Rritjes”, tha zëdhënësi i Komisionit.